Reklama

Rosja traci przyczółek na Bałkanach

Wyzwania gospodarcze, przed jakimi stanęła Rosja są przyczyną niższych niż dotąd przychodów skarbu państwa, osłabienia waluty i zakłócenia wymiany handlowej na obszarze byłego Związku Sowieckiego. Problemy Rosji mogą jednak przyczynić się do osłabienia jej pozycji również na szerszym obszarze: wyjątkowo kłopotliwa dla Moskwy może się okazać zmiana stanu rzeczy na Bałkanach, gdzie Rosja i Unia Europejska konkurowały dotąd o wpływy.

Publikacja: 12.01.2015 19:38

fot. flowcomm

Foto: Flickr

rp.pl

Reklama

Głównym przedmiotem zainteresowania Rosji na Bałkanach pozostawały od dawna Bułgaria i Serbia, zarówno ze względu na swe położenie i charakter relacji z UE, co historyczne więzy łączące oba kraje z Rosją. W ciągu ostatnich kilku lat Rosja posługiwała się m.in. pożyczkami, dokonywaniem zakupów o charakterze strategicznym, przedkładaniem kolejnych projektów współpracy energetycznej i handlowej oraz innego typu inwestycji, dzięki którym zacieśniłaby związki z Bułgarią i Serbią. Ujemny wzrost gospodarczy w roku 2015 oraz osłabienie waluty osłabi jednak zdolność Rosji do prowadzenia z UE tego rodzaju gry o wpływy.

Rosyjskie ambicje na Bałkanach sięgają XIX wieku, kiedy to imperium Romanowów rywalizowało z Austro-Węgrami i imperium ottomańskim o wpływy w regionie. Bułgaria jest z punktu widzenia Rosji państwem o znaczeniu strategicznym ze względu na swe położenie geograficzne między Rumunią a Turcją u brzegów Morza Czarnego. Położona po sąsiedzku Serbia jest dla Rosji szczególnie ważna ze względu na swą historyczną rolę potęgi regionalnej oraz dążenia do członkostwa w UE i NATO. Rosję wiążą również z oboma krajami kilkuwiekowe związki kulturowe oraz historia współpracy politycznej Zacieśnienie związków z Bułgarią stworzyło Rosji szansę na wpływanie na proces podejmowania decyzji w UE w kwestiach sankcji czy projektów energetycznych. W Serbii z kolei Moskwa miała okazje popracować nad spowolnieniem integracji Belgradu z instytucjami europejskimi, zwiększając swoje wpływy nad Dunajem.

Mimo, że Bułgaria jest członkiem UE a Serbia dąży do integracji ze strukturami unijnymi, Rosja zachowuje również znaczące związki gospodarcze z oboma krajami. Jak wynika z danych Bułgarskiego Banku Narodowego pomiędzy styczniem a październikiem 2014 r. wartość inwestycji zagranicznych netto w tym kraju wyniosła ok 805 mln euro (ok. 974 mln dol.); ok. 22 proc. z tej kwoty, czyli ok. 177 mln euro, to inwestycje rosyjskie. Do największych koncernów rosyjskich zaangażowanych w Bułgarii należą LUKoil, Gazprom i Promet Steel. Działalność LUKoilu, w tym rafinerii w Burgas, jest źródłem blisko jednej czwartek przychodów podatkowych w Bułgarii. Znacznie niższa jest stopa eksportowa: w roku 2013 do Rosji trafiło jedynie 2,6 proc. bułgarskiego eksportu. Udział rosyjski w imporcie bułgarskim wynosił jednak w tym samym czasie ponad 18 proc.

Rosyjskie przedsiębiorstwa odpowiadają również za znaczny odsetek inwestycji w Serbii. Jak wynika z danych Narodowego Banku Serbii, w roku 2013 wartość bezpośrednich inwestycji zagranicznych netto wyniosła ok. 769 mln euro. Z Rosji pochodziło 45 mln euro, czyli ok. 9,7 proc. całej sumy. Począwszy od roku 20099 rosyjski gigant energetyczny Gazprom jest większościowym udziałowcem w Serbskich Zakładach Petrochemicznych, zajmujących się przetwórstwem ropy naftowej i gazu, lepiej znanych pod skrótem „NIS"; łączna wartość infrastruktury i sprzętu NIS wynosi podobno ok. 3 mld dolarów. Co więcej, począwszy od połowy roku 2013 Rosja zadeklarowała Serbii ponad 1,3 mld dol. pożyczki, z myślą o spłaceniu jej deficytu budżetowego i modernizacji infrastruktury. W odróżnieniu od Bułgarii, Serbia zawarła z Rosją umowę o wolnym handlu: w roku 2013 do Rosji trafiło ok. 7 proc. eksportowanych przez nią dóbr; z Rosji pochodziła również ok. 9 proc. nabytych przez nią w tym samym czasie towarów. Rosyjski bank Sbierbank ma w Serbii bank-córkę, którego wartość szacowana jest na 839 mln euro.

Plany budowy gazociągu „South Stream" (Potok Południowy) stanowiły najpoważniejszą w ostatnich latach rosyjską próbę zwiększenia swych wpływów na Bałkanach. Proponowany gazociąg miał przyciągnąć do krajów-uczestników nowych inwestorów i przyczynić się do stworzenia nowych miejsc pracy. 1 grudnia jednak, w chwili, gdy na bułgarskich brzegach Morza Czarnego znalazły się już rury oraz inne elementy infrastruktury gazociągu i przygotowano się do rozpoczęcia prac, prezydent Rosji Władimir Putin poinformował, że budowa Południowego Potoku zostaje wstrzymana. Rosja – jak poinformowano – zamierza rozpocząć w zamian budowę dużego gazociągu, łączącego ją z Turcją.

Reklama

Premier Serbii Aleksander Vuczić oświadczył, że decyzja Kremla była „ceną za starcie wielkich mocarstw", władze Bułgarii zaś kontynuowały wydawanie pozwoleń i certyfikatów dla firm pracujących przy budowie Południowego Potoku, chcąc za wszelką cenę zademonstrować, że inicjatywa przerwania prac nie leży po stronie Bułgarii. Mimo, że Rosja może w przyszłości wesprzeć inne projekty energetyczne na Bałkanach lub nawet w jakiejś formie wrócić do zarzuconych już inicjatyw, rezygnacja z budowy Południowego Potoku istotnie osłabia jej pozycję w regionie. Kreml nie będzie już powiem w stanie posługiwać się przynętą w postaci tworzenia nowych miejsc pracy lub inwestycji w Bułgarii ani w Serbii.

Rosyjskie kłopoty gospodarcze nasiliły się w czasie, gdy Kreml ma do czynienia z poważnymi trudnościami politycznymi. Spadek cen ropy naftowej i sankcje Zachodu uderzyły w gospodarkę rosyjską i przyczyniły się do osłabienia jej waluty aż o 40 proc. w stosunku do stycznia 2014 r. W rozpoczynającym się roku spodziewany jest mniejszy niż w latach ubiegłych wzrost PKB. Rosyjski Bank Centralny usiłuje zapobiec załamaniu, podnosząc oprocentowanie i wydając miliardy dolarów na umocnienie rubla. Władze rosyjskie nakazały też największym eksporterom, w tym koncernom Rosnieft' i Gazprom, sprzedaż części swych rezerw walutowych z myślą o wsparciu rubla. Żądania te jednak, w połączeniu z faktem słabnięcia waluty, przyczynią się do ograniczenia skali inwestycji zagranicznych Rosji. Takie kraje jak Serbia i Bułgaria muszą się liczyć z mniejszym zapotrzebowaniem na eksportowane przez siebie towary, ograniczenie liczby rosyjskich inwestycji i mniejsze niż dotąd rządowe pożyczki.

Mimo, że obecny kryzys rosyjski nie wydaje się tak dramatyczny jak zapaść z roku 1998, kłopoty gospodarcze Moskwy są na tyle poważne, by w istotny sposób ograniczyć jej zdolność do rywalizowania z UE na Bałkanach. Unia Europejska zobowiązała się ostatnio do przekazania Bułgarii miliardów dolarów na nowe projekty infrastrukturalne i rozwojowe. Rosji będzie niezwykle trudno konkurować z taką ofertą. Również w przypadku Serbii, mimo że jej widoki na członkostwo w UE są bardzo odległe, wszelkie inicjatywy na rzecz integracji europejskiej pociągać będą za sobą napływ inwestycji i funduszy. Rosja zachowa, rzecz jasna, część wpływów w Bułgarii i Serbii, zarówno za sprawą kontynuowania obecnych inwestycji, jak uzależnienia regionu od importu rosyjskiego gazu; o konkurowaniu na dotychczasową skalę nie ma jednak, przynajmniej na razie, mowy.

—tłum. Małgorzata Urbańska