Paweł Bieżuński: Rozwody jednak nie do wznowienia

Rozpoznanie sprawy przez sąd w niewłaściwym składzie nie stanowi przesłanki wznowienia postępowania.

Publikacja: 31.01.2024 12:14

Paweł Bieżuński: Rozwody jednak nie do wznowienia

Foto: Adobe Stock

W niemal wszystkich mediach w Polsce pojawiła się informacja o wadliwych składach sądów orzekających w sprawach o rozwód. Sąd Najwyższy odpowiadając na wątpliwości Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie uznał, że w sprawach o rozwód niezakończonych do 3 lipca 2021 roku, jak też wszczętych w okresie od 3 lipca 2021 roku do 14 kwietnia 2023 roku sąd pierwszej instancji orzekać winien był w składzie jednego sędziego, chyba że prezes sądu zarządził rozpoznanie sprawy przez trzech sędziów. W razie rozpoznania takiej sprawy w składzie jednego sędziego i dwóch ławników zachodzi nieważność postępowania przewidziana w art. 379 pkt 4 k.p.c., tj. kiedy orzeka skład sądu sprzeczny z przepisami prawa. Chociaż uchwała III CZP 32/23 została wydana już ponad miesiąc temu, to dopiero ostatnio zyskała niezwykłą popularność w przestrzeni publicznej.

Czytaj więcej

Rozwód w pandemii może się okazać nieważny. To skutek uchwały Sądu Najwyższego

Ustawa covidowa

Przyczyną problemu był art. 15 zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciw działaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, w wersji obowiązującej do 14 kwietnia 2023 roku, wprowadzający jako zasadę jednoosobowe składy sądów w obu instancjach. Wyjątkowo, prezes sądu z uwagi na m.in. zawiłość sprawy mógł zarządzić jej rozpoznanie w składzie trzech sędziów zawodowych.

Tymczasem część sądów pierwszej instancji orzekała w sprawach o rozwód w tradycyjnym składzie, czyli jeden sędzia oraz dwóch ławników.

Składy sądów

Orzecznictwo tradycyjnie przyjmuje, że w procesie cywilnym nie ma składów lepszych czy gorszych, są tylko zgodne lub sprzeczne z przepisami prawa. Rozpoznanie sprawy w składzie sprzecznym z ustawą, bo przez trzech sędziów zawodowych lub sędziego i dwóch ławników, zamiast przez jednego sędziego, skutkuje nieważnością postępowania. Rygorystyczna wykładnia przepisów kodeksu postępowania cywilnego o składach sądu przez długie lata nie budziła wątpliwości i stanowiła gwarancję rozpoznania sprawy przez sąd „właściwy” w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej, czyli ukształtowany i działający zgodnie z ustawą.

Czas na zmianę

Wątpliwości, jakie w orzecznictwie wywołała modyfikacja składów sądów dokonana ustawą covidową (np. III CZP 157/22, III PZP 6/22 czy też omawiane w tekście), każą spojrzeć na nowo na tradycyjny pogląd o rodzajach składów sądu. Funkcja gwarancyjna za sprawą niefrasobliwości ustawodawcy przekształciła się w funkcję opresyjną, bo jak inaczej nazwać stwierdzanie po fakcie, że w istotnej życiowo sprawie postępowanie było nieważne i trzeba je nieraz po latach powtórzyć? Pamiętajmy, że procedury sądowe trwają coraz dłużej. Profesor Marcin Dziurda zaproponował wprowadzenie swoistego „bezpiecznika” do art. 379 pkt 4 k.p.c., aby nieważnością skutkowało rozpoznanie sprawy przez skład jednoosobowy zamiast kolegialnego, ale już nie odwrotnie. Podobnie, jak tylko w jedną stronę działa nieważność przy rozpoznaniu sprawy przez sąd niższej, zamiast wyższej instancji. Do czasu interwencji ustawodawcy należy pogodzić się z faktem, że rozpoznanie sprawy przez skład sądu sprzeczny z przepisami skutkuje nieważnością postępowania. Dotyczy to jednak jedynie spraw w toku.

Kiedy zły skład prowadzi do wznowienia

Wbrew informacjom pojawiającym się w mediach (np. opublikowany w Rzeczpospolitej tekst „Rozwód w pandemii może okazać się nieważny. To skutek uchwały Sądu Najwyższego”) rozpoznanie sprawy przez sąd w niewłaściwym składzie nie stanowi przesłanki wznowienia postępowania. Art. 401 k.p.c. określa przesłanki wznowienia postępowania z uwagi na nieważność postępowania. Nie wszystkie przyczyny nieważności postępowania wymienione w art. 379 k.p.c. mogą stanowić podstawę wznowienia postępowania. Wznowienie postępowania, jako instytucja wyjątkowa, nadzwyczajna, możliwe jest jedynie w oparciu o najbardziej doniosłe, kwalifikowane naruszenia przepisów postępowania. Zestawiając treść art. 379 pkt 4 k.p.c. z art. 401 pkt 1 k.p.c. łatwo zauważymy, że pojęcie „rozpoznania sprawy z udziałem osoby nieuprawnionej” jest węższe od pojęcia „rozpoznania sprawy w niewłaściwym składzie”. Przyczyną wznowienia może być tylko jedna z postaci sprzecznego z przepisami składu sądu, czyli udział w składzie osoby nieuprawnionej.

Osobą nieuprawnioną w rozumieniu art. 401 pkt 1 k.p.c. będzie osoba niemająca w ogóle kompetencji do orzekania (niebędąca sędzią, referendarzem, asesorem lub ławnikiem), niemająca kompetencji do orzekania w danym sądzie (sędzia sądu innej instancji, sędzia innego sądu, który nie jest delegowany do sądu orzekającego w sprawie lub jest delegowany wadliwie), osoba niemająca kompetencji do orzekania w danej sprawie (sędzia wyłączony na mocy orzeczenia sądu lub sędzia, wobec którego strona złożyła wniosek o wyłączenie i wniosek nie został rozpoznany).

Rozszerzenie składu z jednoosobowego na trzyosobowy, nieważne czy ławniczy czy w pełni zawodowy, nie powoduje, że te „dodatkowe” osoby tylko z tej przyczyny stają się nieuprawnione do orzekania.

Warto dodać, że Sąd Najwyższy w postanowieniu z 2 października 2007 roku, II CZ 72/07, wprost stwierdził, że postępowanie przeprowadzone w składzie ławniczym, zamiast jednoosobowym, a więc w składzie sprzecznym z przepisami prawa, nie uzasadnia wznowienia postępowania.

Rozwiedzeni (prawomocnie) małżonkowie mogą więc spać spokojnie. Wznowienie postępowania im nie grozi.

W niemal wszystkich mediach w Polsce pojawiła się informacja o wadliwych składach sądów orzekających w sprawach o rozwód. Sąd Najwyższy odpowiadając na wątpliwości Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie uznał, że w sprawach o rozwód niezakończonych do 3 lipca 2021 roku, jak też wszczętych w okresie od 3 lipca 2021 roku do 14 kwietnia 2023 roku sąd pierwszej instancji orzekać winien był w składzie jednego sędziego, chyba że prezes sądu zarządził rozpoznanie sprawy przez trzech sędziów. W razie rozpoznania takiej sprawy w składzie jednego sędziego i dwóch ławników zachodzi nieważność postępowania przewidziana w art. 379 pkt 4 k.p.c., tj. kiedy orzeka skład sądu sprzeczny z przepisami prawa. Chociaż uchwała III CZP 32/23 została wydana już ponad miesiąc temu, to dopiero ostatnio zyskała niezwykłą popularność w przestrzeni publicznej.

Pozostało 85% artykułu
2 / 3
artykułów
Czytaj dalej. Subskrybuj
Nieruchomości
Trybunał: nabyli działkę bez zgody ministra, umowa nieważna
Materiał Promocyjny
Wykup samochodu z leasingu – co warto wiedzieć?
Praca, Emerytury i renty
Czy każdy górnik może mieć górniczą emeryturę? Ważny wyrok SN
Prawo karne
Kłopoty żony Macieja Wąsika. "To represje"
Sądy i trybunały
Czy frankowicze doczekają się uchwały Sądu Najwyższego?
Materiał Promocyjny
Jak kupić oszczędnościowe obligacje skarbowe? Sposobów jest kilka
Sądy i trybunały
Łukasz Piebiak wraca do sądu. Afera hejterska nadal nierozliczona