Formalne potwierdzenie praw do spadku poprzez uzyskanie sądowego stwierdzenia nabycia spadku albo w ramach notarialnego aktu poświadczenia dziedziczenia wyjaśnia przynależność spadku do konkretnych spadkobierców. Jeżeli spadkobierca jest jeden, to w sposób oczywisty staje się on wyłącznym właścicielem składników należących do spadku. Jeżeli jednak spadkobierców jest kilku, to spadek przysługuje im w ramach wspólności spadkowej, do której przepisy każą stosować odpowiednio regulacje przewidziane dla współwłasności w częściach ułamkowych.

Każdemu ze spadkobierców przysługuje zatem przypadający na niego udział w każdym ze składników masy spadkowej, co w sposób oczywisty utrudnia i ogranicza w praktyce korzystanie oraz rozporządzanie składnikami spadku. W szczególności spadkobierca może współposiadać i korzystać z rzeczy należącej do spadku (np. nieruchomości) tylko w takim zakresie, jaki daje się pogodzić ze współposiadaniem i korzystaniem z tej rzeczy przez pozostałych spadkobierców. Natomiast spadkobierca może rozporządzić swoim udziałem w przedmiocie należącym do spadku (np. sprzedać ten udział) wyłącznie za zgodą pozostałych spadkobierców.

Taki stan rzeczy jest więc ze swej natury stanem przejściowym, wymagającym odpowiedniego podziału składników masy spadkowej między spadkobierców, aby umożliwić każdemu z nich swobodne korzystanie i rozporządzanie tymi składnikami, które im przypadną w ramach przeprowadzonego podziału. Procedura ta, nazywana działem spadku, może zostać przeprowadzona na jeden z dwóch równoważnych sposobów, tzn. poprzez:

- sądowy dział spadku albo

- umowny dział spadku.

Czytaj więcej

Po spadek do sądu albo do notariusza - procedury, koszty

1. Sądowy dział spadku

Spadek można podzielić w odpowiednim postępowaniu sądowym o dział spadku, prowadzonym przez sąd spadku.

Z wnioskiem w tej sprawie może wystąpić każda osoba mająca w tym interes prawny, w szczególności każdy ze spadkobierców lub choćby wierzyciel jednego ze spadkobierców, ale także wiele innych osób, dla których jest prawnie istotne podzielenie przez sąd składników masy spadkowej między spadkobierców.

Niezbędne elementy

Treść wniosku o dział spadku powinna czynić zadość wymaganiom przewidzianym dla pisma procesowego, a przykładowy wniosek powinien zawierać:

- oznaczenie sądu spadku, do którego skierowany jest wniosek, przy czym omawiany wniosek kierowany jest do wydziału cywilnego tego sądu,

- imię, nazwisko i adres wnioskodawcy oraz jego numer PESEL, z wyjaśnieniem interesu prawnego wnioskodawcy w złożeniu wniosku (jeżeli wnioskodawca jest małoletni, to należy również wskazać imię, nazwisko i adres jego przedstawiciela ustawowego, a jeżeli wnioskodawca ma pełnomocnika, to należy także wskazać jego imię i nazwisko oraz adres),

- imiona, nazwiska i adresy uczestników oraz ich numery PESEL, przy czym uczestnikami postępowania będą wszyscy spadkobiercy zmarłego, wymienieni w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku albo notarialnym akcie poświadczenia dziedziczenia (jeżeli któryś z uczestników jest małoletni, to należy również wskazać imię, nazwisko i adres jego przedstawiciela ustawowego),

- wartość przedmiotu sporu, tj. zsumowaną wartość wszystkich składników masy spadkowej,

- oznaczenie rodzaju pisma,

poprzez nadanie tytułu:

Wniosek o dział spadku

- osnowa wniosku, która w najprostszej formie sprowadzać się będzie do następujących żądań:

Wnoszę o:

- ustalenie, że w skład masy spadkowej po [imię i nazwisko spadkodawcy], zmarłym dnia [data śmierci spadkodawcy] w [miejscowość zgonu spadkodawcy], ostatnio zamieszkałym w [adres ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy], po którym przeprowadzone zostało postępowanie sądowe o stwierdzenie nabycia spadku przed Sądem Rejonowym [wskazanie sądu], pod sygn. akt [wskazanie sygnatury akt], zakończone prawomocnym postanowieniem z [data postanowienia stwierdzającego nabycie spadku] (ewentualnie: po którym sporządzono notarialny akt poświadczenia dziedziczenia, przed notariuszem [wskazanie notariusza] dnia [data sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia], nr rep. [numer repertorium aktu poświadczenia dziedziczenia]),

należą następujące składniki: [określenie składników spadku oraz ich szacowanej wartości],

- dokonanie działu spadku, o którym mowa w pkt 1 powyżej, w następujący sposób: [określenie żądanego sposobu działu spadku, który polegać może na:

– fizycznym podziale poszczególnych rzeczy między spadkobierców, jeżeli rzeczy nadają się do podziału fizycznego,

– przyznaniu poszczególnych rzeczy na wyłączną własność danego spadkobiercy, z zobowiązaniem do dokonania spłaty na rzecz pozostałych spadkobierców w kwotach odpowiednich do przysługujących im udziałów w spadku (możliwe jest także przyznanie poszczególnych rzeczy jednemu ze spadkobierców, a pozostałych rzeczy innym spadkobiercom z zasądzeniem odpowiednich dopłat między nimi, wyrównujących wartość przyznanych rzeczy),

– orzeczeniu przez sąd o sprzedaży rzeczy należących do spadku oraz podziału między spadkobierców uzyskanej ceny sprzedaży odpowiednio do przypadających na nich udziałów w spadku].

- wnioski dowodowe, tj. wymienienie konkretnych dowodów (np. dokumentów, świadków) pozwalających na poczynienie ustaleń istotnych w sprawie oraz wskazanie faktów, na jakie miałyby zostać przeprowadzone przez sąd, np. w następujący sposób:

Wnoszę o dopuszczenie i przeprowadzenie następujących dowodów:

– postanowienie Sądu Rejonowego [wskazanie sądu] o stwierdzeniu nabycia spadku po [imię i nazwisko spadkodawcy] z [data] [wskazanie sygnatury akt] ze stwierdzeniem prawomocności – na fakt prawomocnego stwierdzenia nabycia spadku po [imię i nazwisko spadkodawcy] przez [imię i nazwisko spadkobiercy] w udziale ½ oraz przez [imię i nazwisko spadkobiercy] w udziale ½,

– odpis z księgi wieczystej nr [numer księgi wieczystej] – na fakt wchodzenia w skład masy spadkowej po [imię i nazwisko spadkodawcy] nieruchomości, dla której Sąd Rejonowy [wskazanie sądu] prowadzi KW nr [numer księgi wieczystej],

– (…)

- uzasadnienie, w którym należy przedstawić argumentację przemawiającą za przychyleniem się przez sąd do wniosków o ustalenie składu masy spadkowej oraz żądany podział spadku między spadkobierców,

- podpis wnioskodawcy (względnie podpis jego przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika),

- wymienienie załączników, które powinny zostać załączone do wniosku, tj. w szczególności:

– dowód uiszczenia opłaty sądowej od wniosku w kwocie 500 zł (albo 300 zł, jeżeli wniosek zawiera zgodny projekt działu spadku),

– postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku ze stwierdzeniem prawomocności (ewentualnie: wypis notarialnego aktu poświadczenia dziedziczenia),

– odpisy z ksiąg wieczystych dotyczące nieruchomości należących do spadku,

– dokumenty potwierdzające przynależność pozostałych składników spadku do masy spadkowej,

– pozostałe dokumenty lub inne dowody, o których przeprowadzenie wnioskuje wnioskodawca,

– pełnomocnictwo udzielone przez wnioskodawcę (jeżeli ustanowił pełnomocnika) oraz dowód uiszczenia opłaty skarbowej od pełnomocnictwa w kwocie 17 zł, a także

– odpisy wniosku wraz z odpisami wszystkich załączników – w liczbie egzemplarzy odpowiadającej liczbie uczestników.

Czytaj więcej

Tylko otwarcie spadku ujawnia wszystkich uprawnionych do spadku

Odpowiedź na wniosek

Każdy z uczestników postępowania ma możliwość złożenia do sądu odpowiedzi na wniosek o dział spadku. Może w niej przedstawić odmienne żądanie w kwestii ustalenia składników masy spadkowej lub sposobu działu spadku albo przychylić się do żądań wnioskodawcy. Odpowiedź powinna czynić zadość wymogom przewidzianym dla pisma procesowego, przy czym odpowiedź powinna zawierać dodatkowo nadaną przez sąd sygnaturę akt sprawy, ale nie trzeba już wskazywać wartości przedmiotu sporu. Nie trzeba też składać do akt sprawy załączników, które zostały już złożone przez wnioskodawcę.

Postanowienie

W ramach omawianego postępowania odbywa się w praktyce zazwyczaj kilka posiedzeń sądowych, w których mają prawo (czasami obowiązek) uczestniczyć: wnioskodawca, uczestnicy oraz ich przedstawiciele ustawowi i pełnomocnicy. W przypadku zgodnego stanowiska wszystkich uczestników co do wartości poszczególnych składników masy spadkowej sąd zazwyczaj poprzestanie na przyjęciu podanej wartości. Natomiast w razie rozbieżności w tej kwestii, sąd powołuje biegłych do sporządzenia wyceny. Po przeprowadzeniu postępowania, sąd wyda postanowienie o dziale spadku, w szczególności ustalając skład masy spadkowej i wartość poszczególnych składników oraz odpowiednio dzieląc je między spadkobierców. Sądowy dział spadku powinien obejmować cały spadek. Wyjątkowo, z ważnych powodów, może być ograniczony do części spadku.

Postanowienie o dziale spadku można zaskarżyć, co wymaga złożenia do sądu opłaconego (100 zł) wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia postanowienia. Trzeba to zrobić w terminie siedmiu dni od daty ogłoszenia postanowienia. Osoba, której doręczono uzasadnienie postanowienia, ma następnie możliwość złożenia apelacji od tego postanowienia w terminie 14 dni od daty doręczenia uzasadnienia. Przy braku wystąpienia przez któregokolwiek z uczestników o uzasadnienie postanowienia lub przy braku złożenia apelacji lub po zakończeniu postępowania przed sądem drugiej instancji (rozpoznaniu apelacji), postanowienie staje się prawomocne.

2. Umowny dział spadku

Zdecydowanie szybszym i tańszym sposobem podziału spadku jest przeprowadzenie umownego działu spadku. Dla skorzystania z tej metody konieczna jest jednak pełna zgoda spadkobierców co do sposobu podziału spadku, co w praktyce bywa trudne do wypracowania. Oznacza to, że jeżeli między spadkobiercami zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia różnice w kwestii składu masy spadkowej, wartości poszczególnych składników spadku lub sposobu podziału tych składników, dział spadku być musi dokonany na drodze sądowej.

Jeżeli jednak istnieje zgoda, spadkobiercy mogą podzielić spadek w dowolnej formie, przy czym zalecane jest zachowanie formy pisemnej, choćby po to, aby w przyszłości łatwiejsze było rozstrzygnięcie mogących zaistnieć sporów co do podzielonego spadku. Natomiast, gdy w skład masy spadkowej wchodzi nieruchomość, umowny dział spadku musi zostać dokonany w formie aktu notarialnego, a gdy do spadku należy przedsiębiorstwo, konieczne jest zachowanie przynajmniej formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. Forma aktu notarialnego będzie konieczna również wtedy, gdy w skład przedsiębiorstwa należącego do spadku wchodzi nieruchomość lub przedsiębiorstwo to objęte jest zarządem sukcesyjnym.

Umowny dział spadku, w przeciwieństwie do sądowego, może dotyczyć części spadku, ale także (i tak jest zazwyczaj w praktyce) obejmować może od razu wszystkie składniki masy spadkowej.