Aneta Wiewiórowska-Domagalska: Franki a WIBOR

Od dobrych kilku lat mówiąc i pisząc na temat oceny abuzywności klauzul zmiennego oprocentowania opartego na wskaźniku WIBOR, podkreślałam, że stosowanie tego samego mechanizmu kontroli, opartego na art. 4(2) dyrektywy 93/13, nie zrównuje spraw frankowych i wiborowych. Podobieństwo nie przesądza tu o tożsamości skutku.

Orzecznictwo TSUE w sprawach frankowych przyprawiło prawu konsumenckiemu gębę omnipotentnego instrumentu ochronnego, który zawsze i bez względu na okoliczności, staje (i będzie w przyszłości stawał) po stronie konsumenta. Gęba ta wykarmiła się bezprecedensowym zbiegiem okoliczności faktycznych i prawnych.

Były to niebudzące wątpliwości naruszenia prawa UE, systemowo dokonywane przez banki; realizacja nieproporcjonalnie dużego ryzyka obciążającego konsumentów, tj. spadku wartości złotego wobec franka szwajcarskiego, co postawiło konsumentów w niezwykle trudnej sytuacji, a jednocześnie zmotywowało ich do masowego wchodzenia w spory z bankami (postawa wcześniej nieczęsta); dużej wartości sporów, co zaktywizowało kancelarie prawne, dotąd niespecjalnie zaangażowane w ochronę konsumenta i wreszcie niereformowalnej postawy banków, jeśli chodzi o strategię i taktykę procesową, co przez długi czas prowadziło jedynie do przedłużania i podrażania sporów, przy zwiększającej się opłacalności ich prowadzenia po stronie konsumentów i ich reprezentacji.

Postawa banków spowodowała nie tylko multiplikację sporów, ale również proliferację pytań do TSUE i coraz dalej idącą ingerencję prawa UE w prawo krajowe. Treść wyroków TSUE była zawsze korzystna dla konsumentów, co nie było zaskoczeniem dla znawców orzecznictwa TSUE, w świetle zasad dotyczących sankcji unijnej, przy niekwestionowanym i bardzo poważnym naruszeniu prawa UE przez banki.

Czy prawo konsumenckie chroni konsumenta zawsze i wszędzie?

Na skutek tego w Polsce powstało wrażenie, i to po obu stronach sporu, że prawo konsumenckie chroni konsumenta zawsze i wszędzie, niszcząc rynek i prawo cywilne – słusznie lub ku przerażeniu, w zależności od tego, kto się wypowiada.

To stanowisko pomija jednak, że prawo konsumenckie jest refleksem regulacji rynku – ma chronić konsumenta i stymulować rozwój rynku. Nie są to bowiem, wbrew opinii panującej w Polsce, wartości wykluczające się.

Dyrektywa 93/13 nie jest więc uniwersalną odpowiedzią na każde zidentyfikowane i potencjalne naruszenie prawa, które ma wyeliminować każdy rodzaj ryzyka kontraktowego, obciążającego konsumenta, a jej stosowanie nie ma doprowadzić do wzbogacenia konsumenta (skutek odstraszający niekoniecznie oznacza zysk konsumencki). Spór frankowy ukształtował wypaczony obraz acquis w Polsce, a polaryzacja i zaostrzenie dyskusji na temat franków (postawa: kto nie popiera w 100 proc. żądań formułowanych przez kancelarie frankowe, ten zaprzedał się bankom) utrwalił lobbystyczny, nie merytoryczny charakter dyskursu. W sytuacji, kiedy zacytowanie TSUE, który rozważa złą wiarę konsumenta, wywołuje hejt, niełatwo jest publicznie prowadzić konstruktywną debatę na temat granic ochrony konsumenta.

Zamiast dyskusji krajowej mamy więc kolejną konsternację po wyroku TSUE C-741/24 PKO BP, który wyznacza granice prawnie chronionych interesów stron. I choć obie strony tradycyjnie ogłosiły zwycięstwo, ten wyrok ma dla nich nieco gorzki posmak – zdecydowanie jednak bardziej piołunowy dla strony konsumenckiej, a to ze względu na upadek intensywnie rozbudzanych przez niektóre kancelarie nadziei na kolejną „falę franków”, tym razem w oparciu o „kredyty z WIBOREM”.

Spór o WIBOR. Co orzekł TSUE?

Aby wyeliminować ryzyko związane z kontrolą abuzywności klauzul odwołujących się do WIBORU, banki liczyły na potwierdzenie, że są one wyłączone z kontroli abuzywności na tle art. 1(2) dyrektywy 93/13, w związku z zastosowaniem art. 29(2) ustawy o kredycie hipotecznym. Stwierdza on, że jeśli strony nie uzgodniły stałej stopy oprocentowania kredytu hipotecznego, sposób ustalania stopy procentowej określa się jako wartość wskaźnika referencyjnego oraz wysokość marży ustalonej w umowie.

TSUE stwierdził jednak, że blankietowy charakter normy zawartej w tym przepisie nie pozwala na zakwalifikowanie go jako „obowiązującego przepisu ustawowego lub wykonawczego” – przepisu prawa krajowego, bezwzględnie obowiązującego bądź kogentnego, o którym mówi art. 1(2). Jest to podejście zgodne ze stanowiskiem prezentowanym przez Ministerstwo Sprawiedliwości. Skutkiem nadania art. 29(2) statusu wyłączającego spod zakresu dyrektywy 93/13 byłoby przyjęcie, że mamy do czynienia z przepisem kogentnym bądź dyspozytywnym, kiedy o możliwości jego stosowania przez strony decyduje podmiot trzeci, a do zastosowania potrzebne jest zawarcie odpłatnej umowy i wskazanie odpowiednich wartości – tak bowiem banki mogą korzystać z WIBOR-u.