W listopadzie wracamy do tych, których już z nami nie ma. Myślę wtedy o Profesorze Andrzeju Szajkowskim. Wracam do naszych rozmów, maili, krótkich zdań, rad, żartów, słów wsparcia. Ze wzruszeniem przypominam sobie nasze rozmowy telefoniczne, gdy Pan Profesor walczył już z chorobą. Pan Profesor stał mi się bliski. Kiedy odchodzi ktoś bliski, nagle odkrywamy, że słowa napisane kiedyś w biegu stają się pamiątkami. Zwyczajny e-mail przestaje być zwyczajny. Zostaje w nim głos człowieka. Głos Mistrza. Bardzo ciepły głos Mistrza. Obiecałem Pani Profesor Monice Tarskiej, która była wychowanką Pana Profesora Andrzeja Szajkowskiego, że napiszę moje wspomnienie o moim kontakcie z Panem Profesorem. Długo, zbyt długo zawodziłem Panią Profesor. Bardzo często w naszych rozmowach Pan Profesor Szajkowski wspominał Panią Profesor Tarską, mówiąc o Niej zawsze bardzo ciepło.
Michał Romanowski: Miałem szczęście spotkać Mistrza
W 2019 r. pisałem do Profesora, że po 25 latach od ukończenia studiów coraz lepiej rozumiem, jak wielkim przywilejem była możliwość uczenia się od Niego metody uprawiania prawa handlowego. Dzisiaj jest to już 32 lata! Szczególnie ważne było dla mnie wspólne zasiadanie w Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego. Profesor odpowiedział mi słowami, których nie zapomniałem: „Jestem spokojny, że Polska nie zginie, skoro ma tak mądrych profesorów”. A później, z właściwymi sobie humorem, dystansem i erudycją, dopisał słowa stylizowane na kantyk Symeona: „Teraz, o Panie, pozwól odejść słudze Twemu w pokoju, bo moje oczy ujrzały Twą wielkość i pomoc, którąś przygotował dla nas w czasach chaosu: światło na oświecenie hunwejbinów i chwałę nauki prawa polskiego”. Kiedy czytam to dzisiaj, zatrzymuję się przy tych słowach. Bo przecież to ja mogłem być spokojniejszy, wiedząc, że jest Profesor. Że mogę zadzwonić. Napisać. Zapytać. Pokazać tekst. Posłuchać. Dopiero kiedy Mistrza zabraknie, człowiek naprawdę rozumie, jak wielkim przywilejem była sama możliwość zadania mu pytania.
„N'ayez pas peur”
Jeden z maili Profesora do mnie zaczyna się słowami: „N'ayez pas peur, Drogi Profesorze, n'ayez pas peur!” Niech Pan się nie boi. Był maj 2020 r. Byłem już wtedy jako adwokat bardzo mocno zaangażowany w obronę przed przemocą władzy sędziów Pawła Juszczyszyna i Igora Tuleyi. Wdałem się w spór z Wydawnictwem o przyszłość tomu 16 Systemu Prawa Prywatnego. Pytałem Profesora o radę czy nie przesadzam. Odpowiadał stanowczo: „Ma Pan mandat do realizacji powierzonego Panu zadania i może go Pan realizować”. Dodam, że mandat ten otrzymałem od Pana Profesora. Oprawiłem w ramkę list do Wydawnictwa, który skierował Pan Profesor, informując Wydawnictwo o Swojej decyzji w sprawie powierzenia mi kontynuacji Jego dzieła. Dodam, że spór z Wydawnictwem zakończył się bardzo szybko dzięki mądrości Pań Redaktor, które wykazały zrozumienie dla mojego uporu i zarazem olbrzymią tolerancję wobec mnie.
Czytaj więcej
Najbardziej kocham to, co umarło. I na żywych, których kocham, też patrzę z tej perspektywy – powiedział w ostatniej, niedokończonej rozmowie dla „...
A potem Pan Profesor napisał do mnie coś znacznie bardziej osobistego: „W ciągu całego mojego życia musiałem walczyć o możliwość realizacji swoich przekonań. Wielokrotnie byłem szykanowany za przekonania, które dzisiaj stanowią oczywistość”. Powtórzył mi to w naszej sobotniej rozmowie telefonicznej, ostatniej, którą odbyliśmy. Opowiedział mi wtedy o jednym z takich doświadczeń. O sporze dotyczącym zasady lex loci protectionis (fundamentalna reguła kolizyjna w międzynarodowym prawie własności intelektualnej). O tym, jak kwestionowano jego stanowisko, grożono mu usunięciem z Akademii, a później pogląd, którego bronił, stał się kanonem. Na końcu napisał jedno zdanie: „Niestety, w życiu nie da się niczego osiągnąć bez walki”. Odpisałem Mu, że Jego słowa i opowieść o własnych zmaganiach utwierdzają mnie w przekonaniu, iż mam obowiązek podążać Jego drogą. Pisałem: „Jest Pan Profesor wzorcem do naśladowania”. I obiecywałem, że będę walczył. Nie chodzi przecież o sam spór. Chodzi o gotowość zapłacenia ceny za poglądy, które uważa się za słuszne. O nieuleganie większości tylko dlatego, że jest większością. O zachowanie własnego zdania wtedy, kiedy łatwiej byłoby zamilknąć. Tego uczył mnie Profesor. Pisząc te słowa, nasuwa mi się wyznanie Adama Michnika z wywiadu, który przeprowadził z nim Jarosław Kurski pt. „Syn Ozjasza”.
Michnik mówi „Intelektualnie bliżej mi było do Miłosza, a moralnie do Herberta, który mówił, że trzeba umieć w życiu płynąć pod prąd, bo z prądem płyną tylko śmieci”. Dodam płynąć pod prąd, czyli do źródeł. Profesor Andrzej Szajkowski był pierwszym w Polsce prawdziwym filozofem prawa handlowego, czyli miłośnikiem i nauczycielem mądrości prawa handlowego jako zbioru norm-zasad mających prymat nad pozytywistycznymi normami-regułami. Prawo handlowe nie jest prawem o tym, jak „przechytrzyć” w procesie wymiany, ale o tym, jak uczynić proces wymiany uczciwym w myśl paremii do ut des, daję, abyś dał, daję, abym ja skorzystał i abyś ty skorzystał.
Złotym zegarkiem nie wbija się gwoździ
Ale Profesor potrafił mnie również powstrzymywać. W lipcu 2021 r., obserwując moje zaangażowanie w obronę niezależnych sędziów i moje wypowiedzi w mediach krytykujące niszczenie rządów prawa, w tym przy wykorzystywaniu przez polityków takich koncernów jak Orlen, napisał zdanie, które do dziś słyszę: „Drogi Profesorze, niech Pan nie wbija gwoździ złotym zegarkiem”. Profesor martwił się o mnie. Chyba radząc mi, abym nie bał się, bał się o mnie. Prosił, aby zostawił walkę politykom, bo oni nie tylko nie docenią mojego zaangażowania, ale wykorzystają je instrumentalnie.
Profesor chciał, aby moja energia jako prawnika i uczonego była zachowana dla prawa handlowego. Pisał do mnie, że są „zadania dla żołnierzy i zadania dla uczonych”. Profesor rozumiał, co oznacza, że bronię sędziów Igora Tuleyi i Pawła Juszczyszyna w postępowaniach z zakresu prawa cywilnego, prawa pracy i prawa karnego oraz moją strategię obrony przez atak, a więc przez składanie pozwów i zawiadomień do prokuratury. Po ludzku radząc mi, abym nie bał się, bał się o mnie. Nie chciał, abym był żołnierzem, nie chciał, abym nie zginął na froncie walki o rządy prawa. Doskonale rozumiał bezwzględność i determinację ówczesnej władzy politycznej. W rozmowie telefonicznej wyznał mi, że miał świadomość, że jego nawoływanie do mnie były bezskuteczne.
Czytaj więcej
Niedoszły prezydent, jeden z trzech politycznych tenorów – współtwórca PO, prawa ręka prezydenta Lecha Wałęsy, szef MSZ, doktor nauk ekonomicznych,...
Jak uderzać najmocniej
Profesor Andrzej Szajkowski rozumiał i czuł mój temperament i determinację, aby prawo w książkach było zarazem prawem w działaniu. Dlatego jedna z najważniejszych naszych rozmów dotyczyła właśnie sposobu mówienia o prawie. 1 listopada 2021 r. Profesor napisał do mnie: „na podstawie moich sześćdziesięcioletnich doświadczeń zawodowych wiem, że najmocniej uderza się wówczas, gdy krótko (...) przedstawia się racje, argumenty, które są nie do zbicia”. I zaraz potem: „Merytoryczna, zwięzła, uargumentowana wypowiedź nie do podważenia wywołuje w percepcji odbiorców znacznie mocniejsze wrażenie niż pełen polotu błyskotliwy wywód”. Przywołał zasadę sine ira et studio. Bez gniewu i bez stronniczości. Ta rada wiele mówiła o Profesorze. Można mieć bardzo silne przekonania. Można nie zgadzać się fundamentalnie. Można walczyć. Ale uczony ma szczególne narzędzie: argument. I właśnie dlatego nie musi krzyczeć. Ale profesor rozumiał, że jestem akademikiem, który chce tego, co uczy studentów wdrażać sam w życie jako adwokat.
Nauka była dla Niego rozmową
Profesor ciągle chciał rozmawiać o prawie. W marcu 2021 r. pisał mi o swoim opracowaniu do tomu 16B i proponował podział pracy nad naszym wspólnym rozdziałem tomu 16A. Dwa lata później, we wrześniu 2023 r., przesłał mi ostateczny tekst „Metod badania prawa spółek”. I znowu chciał dyskutować. Pisał: „Mam nadzieję, że znajdzie się sposobność, byśmy mogli swobodnie podyskutować o kilku kwestiach związanych z odnoszeniem się do błędnych poglądów autorów różnych opracowań z zakresu prawa spółek”. Dzisiaj właśnie ta wiadomość Pana Profesora do mnie boli najbardziej. „Mam nadzieję, że znajdzie się sposobność, byśmy mogli swobodnie podyskutować...”. Nie zdążyliśmy. Człowiek zawsze sądzi, że jeszcze będzie sposobność. Że jeszcze zdąży zapytać. Że jeszcze będzie następne spotkanie, następny telefon, następny mail. A później pozostają pytania, których już nie zadamy.
„Mogę być spokojny”
W tym samym mailu Profesor napisał coś, co wtedy przede wszystkim mnie zawstydziło. Zapewnił mnie o swoim „stałym wielkim szacunku (i sympatii)”, a następnie napisał: „losy opracowania obu tomów 16 (A i B SPP) na co najmniej 30 lat znalazły się w najlepszych rękach w Polsce, mogę być zatem spokojny o przyszłość polskiego prawa spółek”.
Nie wiem, czy można otrzymać od swojego Mistrza większy dar. I większe zobowiązanie. Kilka dni wcześniej rozważałem rezygnację z redakcji tomu, bo nie byłem w stanie dotrzymać terminów, ponieważ byłem zajęty walką o ochronę niezawisłych sędziów i obroną własną przed atakiem na mnie ówczesnej władzy. Profesor zdecydowanie się temu sprzeciwił. Napisał, że terminy nie są najważniejsze. Najważniejsza jest treść. A później odniósł się do spraw, którym w tamtym czasie poświęcałem znaczną część życia: „Bardzo cenię Pańskie zaangażowanie w walkę o praworządność w Polsce. To jest sprawa kluczowa”.
I zakończył: „Panie Profesorze, ma Pan pełne moje poparcie – tak na płaszczyźnie działań społeczno-politycznych, jak i prowadzonej działalności naukowej. Cieszę się bardzo, że są w Polsce ludzie tacy jak Pan Profesor”.
Odpowiedziałem od razu: „Nie zrezygnuję Szanowny Panie Profesorze. Nie zawiodę Pana Profesora”. A potem napisałem: „Jestem dumny i chwalę się wszystkim, że Ojciec prawa spółek w Polsce Profesor Andrzej Szajkowski zaufał mi. To nakłada na mnie wielką odpowiedzialność, której jestem świadomy”.
1 listopada odwiedzaliśmy groby. Zapalaliśmy znicze. Wspominaliśmy. Ale nauczyciel akademicki ma jeszcze jeden, szczególny sposób pozostawania wśród żywych. Żyje w myśleniu swoich uczniów. W pytaniu, które każą sobie zadać przed sformułowaniem kategorycznego sądu. W nieufności wobec odpowiedzi zbyt prostych. W odwadze powiedzenia „nie”, kiedy wszyscy mówią „tak”. W przekonaniu, że prawnika nie usprawiedliwia konformizm. Czasem słyszę głos Profesora, kiedy sam zabieram głos zbyt gwałtownie: „Niech Pan nie wbija gwoździ złotym zegarkiem”.
Czasem, kiedy zastanawiam się, czy warto podejmować kolejną trudną sprawę, wracają inne Jego słowa: „W życiu nie da się niczego osiągnąć bez walki”.
A kiedy pojawia się zwątpienie, pozostaje najkrótsze: „N'ayez pas peur”. Niech Pan się nie boi.
Panie Profesorze, nie wszystkie pytania zdążyłem Panu zadać. Nie wszystkie rozmowy zdążyliśmy odbyć. Myślałem, że będzie na nie jeszcze czas. Ale Pańskie słowa zostały. Została Pańska metoda myślenia. Została odpowiedzialność, którą przekazuje Mistrz uczniowi, często bez żadnej uroczystości, czasem w rozmowie, czasem w jednym zdaniu napisanym w zwykłym e-mailu.
I zostało zobowiązanie, które złożyłem Panu kilka lat temu: „Nie zawiodę Pana Profesora”.
Dzisiaj, w dzień, w którym szczególnie mocno myślimy o tych, których już z nami nie ma, mogę powiedzieć tylko:
Pamiętam, Panie Profesorze. I nadal się staram. Śpieszmy się kochać bardzo mądrych i bardzo dobrych ludzi, bo zbyt szybko odchodzą. Nie wierzmy, że nie ma ludzi niezastąpionych. Pamiętajmy, gdy odchodzi (nie lubię słowa umiera) bardzo mądry, bardzo dobry i ciepły człowieka, jak Pan Profesor Andrzej Szajkowski to płoną wszystkie biblioteki. Mały Książę, gdyby znał Pana Profesora Andrzeja Szajkowskiego, nie bałby się świata dorosłych, ale czułby się w tym świecie bezpiecznie.
W kontekście Pana Profesora Andrzeja Szajkowskiego święto wspomnienia 1 listopada kojarzy mi się w sposób szczególny z kolędą Zbigniewa Preisnera na Boże Narodzenie „Kolęda dla nieobecnych”. Ów pozorny paradoks wspomnienia Pana Profesora Andrzeja Szajkowskiego ze Świętem 1 listopada, a więc Świętem Odejścia i Świętami Bożego Narodzenia, a więc Świętem Nadejścia ilustruje moje wspomnienie o Panu Profesorze. Zbigniew Preisner śpiewa:
A nadzieja znów wstąpi w nas
Nieobecnych pojawią się cienie
Uwierzymy w kolejny raz
W jeszcze jedno Boże Narodzenie
Autor jest profesorem i adwokatem
Czytaj więcej
Od polskich legend sceny i ekranu po międzynarodowe gwiazdy muzyki i kina — 2026 rok przyniósł pożegnania wielu wybitnych przedstawicieli świata fi...
