MATERIAŁ POWSTAŁ WE WSPÓŁPRACY Z UNIWERSYTETEM WARSZAWSKIM

UW jest krajowym liderem badań związanych z kosmosem, przede wszystkim w astronomii i astrofizyce, ale również w obszarach, które są niezbędne dla współczesnych programów kosmicznych. Mowa o analizie danych, rozwoju aparatury pomiarowej oraz badaniach biologicznych i medycznych prowadzonych w warunkach orbitalnych. Potencjał Uniwersytetu Warszawskiego przekłada się też na międzynarodową rozpoznawalność. W Global Ranking of Academic Subjects 2025 najwyżej uplasował się w kategorii „Physics”, a istotną część dorobku w tym obszarze stanowią dokonania zespołów astronomicznych.

Rdzeniem działalności badawczej UW w obszarze nauk o kosmosie jest Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Warszawskiego (OAUW). To instytucja o ponad 200-letniej historii, wciąż aktywny uczestnik najważniejszych projektów współczesnej astrofizyki. Zaliczyć do nich można długoterminowe przeglądy nieba i poszukiwania planet pozasłonecznych, astrofizykę wysokich energii, badania fal grawitacyjnych, a także udział w programach europejskiej i amerykańskiej astronomii kosmicznej.

W styczniu weszło w życie zarządzenie rektora UW prof. Alojzego Z. Nowaka dotyczące utworzenia Obserwatorium Astronomicznego jako ogólnouniwersyteckiej jednostki organizacyjnej. Dzięki temu astronomia na UW zyskała nową tożsamość i może działać jeszcze bliżej społeczności akademickiej.

OGLE jako narzędzie badania galaktyki

OAUW dysponuje dwiema stacjami obserwacyjnymi: północną w Ostrowiku pod Warszawą, która jest wykorzystywana głównie dydaktycznie i jako zaplecze instrumentalne, oraz południową w Las Campanas Observatory (LCO) w Chile, położoną w jednej z najlepszych na świecie lokalizacji obserwacyjnych. To właśnie w LCO od ponad 30 lat realizowany jest flagowy projekt OAUW, czyli Optical Gravitational Lensing Experiment (OGLE, Optyczny Eksperyment Soczewkowania Grawitacyjnego), kierowany przez prof. Andrzeja Udalskiego.

OGLE należy do najdłużej i najregularniej prowadzonych programów obserwacyjnych tego typu. Obejmuje systematyczne pomiary jasności około 2 mld gwiazd Drogi Mlecznej oraz Obłoków Magellana. Skala i ciągłość obserwacji tworzą bazę danych, która umożliwia wykrywanie zjawisk rzadkich i prowadzenie analiz statystycznych populacji obiektów w naszej galaktyce i jej bezpośrednim sąsiedztwie.

Wyniki OGLE mają kilka podstawowych wymiarów naukowych. Po pierwsze, projekt odegrał pionierską rolę w rozwoju badań mikrosoczewkowania grawitacyjnego: w ciągu ponad trzech dekad zidentyfikowano ok. 20 tys. zjawisk mikrosoczewkowania. Po drugie, OGLE stał się jednym z liderów poszukiwań planet pozasłonecznych dwiema metodami: tranzytów i mikrosoczewkowania grawitacyjnego. Dotąd wykryto ponad 70 planet pozasłonecznych. Po trzecie, OGLE dostarczył ważnych rozstrzygnięć w dyskusji o naturze ciemnej materii, pokazując, że nie tworzy ona zwartych obiektów w skali, która mogłaby tłumaczyć obserwowane efekty grawitacyjne.

Do najważniejszych rezultatów ostatnich lat należy trójwymiarowa mapa Drogi Mlecznej opublikowana w 2019 r. na łamach pisma „Science”, przedstawiająca dokładny obraz struktury galaktyki i dostarczająca danych istotnych dla badań jej budowy oraz historii. W 2021 r. opracowano unikatową mapę poczerwienienia międzygwiazdowego w kierunku Obłoków Magellana. OGLE jest również źródłem rekordowo dużej kolekcji gwiazd zmiennych, liczącej ponad milion obiektów i obejmującej systemy wyjątkowe i typy zmienności wcześniej nieopisane. Projekt systematycznie identyfikuje także obiekty wybuchowe, w tym nowe, nowe karłowate i supernowe. W 2020 r. w „Astrophysical Journal Letters” ogłoszono odkrycie najmniejszej planety swobodnej znalezionej do tej pory, a w 2014 r. opisano pierwszego pozasłonecznego lodowego olbrzyma OGLE-2008-BLG-092Lb. W 2007 r. wykryto układ planetarny OGLE-2007-BLG-349; kilka lat później międzynarodowy zespół potwierdził, że planeta krąży wokół układu podwójnego gwiazd.

Miesiąc temu, 1 stycznia 2026 r., na łamach „Science” ogłoszono kolejne odkrycie, które nazwać można odkryciem dekady. Międzynarodowy zespół astronomów, w którym kluczową rolę odgrywali naukowcy z projektów OGLE oraz Gaia Science Alerts satelity Gaia, wykazał istnienie nowej klasy planet pozasłonecznych – planet swobodnych.

Równolegle OAUW prowadzi inne ważne programy obserwacyjne, w tym przegląd ASAS, czyli All Sky Automated Survey. Uczestniczy także w projektach astrofizyki wysokich energii: High Energy Stereoscopic System oraz Cherenkov Telescope Array. Ważną częścią portfela są też misje kosmiczne ESA i NASA; to Gaia oraz Roman Space Telescope. W przypadku misji Gaia udział obejmuje m.in. wkład w odkrycia czarnych dziur w naszej galaktyce.

Fale grawitacyjne i konsorcja

OAUW należy do konsorcjum LIGO/VIRGO zajmującego się badaniami prowadzonymi przy użyciu sieci detektorów fal grawitacyjnych. Jest to obszar, który w ostatniej dekadzie stał się jednym z najbardziej dynamicznych kierunków nowoczesnej fizyki i astronomii obserwacyjnej. Ośrodek uczestniczy również w pracach nad detektorem kolejnej generacji Einstein Telescope oraz w projekcie Vera Rubin Observatory; to nowy, 8-metrowy teleskop w Chile, ważny dla badań zjawisk transjentowych i budowy rozległych katalogów nieba.

Pozycję OAUW potwierdzają zarówno wyróżnienia środowiskowe, jak i finansowanie w konkursach grantowych. Astronomowie z OAUW otrzymywali m.in. nagrody premiera RP, Fundacji na rzecz Nauki Polskiej, prezesa PAN, Polskiego Towarzystwa Astronomicznego oraz Polskiej Akademii Umiejętności, a także pozyskiwali granty krajowe z FNP, MNiSW i zagraniczne z NSF i NASA. Szczególnie istotne są dwa granty European Research Council: Advanced ERC Grant dla prof. Andrzeja Udalskiego na badania OGLE oraz Starting ERC Grant dla dr hab. Doroty Skowron. W ramach tego drugiego projektu rozwijana jest nowa metoda odkrywania planet w najdalszych częściach Drogi Mlecznej oraz w innych galaktykach.

W wymiarze środowiskowym OAUW odnotowuje także działania wzmacniające ciągłość dorobku: we wrześniu 2025 r. na UW odbyła się uroczystość wręczenia certyfikatu potwierdzającego nadanie planetoidzie imienia prof. Jerzego Madeja; odtąd ciało niebieskie nosi nazwę Jerzymadej. Wspominane są również odnowienia doktoratów oraz liczne wyróżnienia dla badaczy OAUW.

Kadry, dydaktyka i impuls IGNIS

Badania kosmiczne na UW mają silne zaplecze dydaktyczne. Kierunek astronomia obejmuje studia dwustopniowe, licencjackie i magisterskie, oraz rozwiązania indywidualne dla najzdolniejszych absolwentów szkół średnich. – Zgodnie z wieloletnią praktyką wyróżniający się studenci starszych lat są włączani w projekty badawcze. Znacząca część uznanych w świecie polskich astronomów zdobywała wykształcenie właśnie w OAUW, co wzmacnia transfer kompetencji do międzynarodowych zespołów – podkreśla prof. Alojzy Z. Nowak, rektor UW. Przykładem wczesnego wejścia w badania o dużej widoczności jest dorobek dr. Przemysława Mroza z OAUW, specjalizującego się m.in. w badaniach nad ciemną materią. Jeszcze jako doktorant, będąc na drugim roku studiów doktoranckich, był pierwszym autorem ośmiu publikacji w czołowych czasopismach astronomicznych, w tym dwóch prac w „Nature” opublikowanych w ciągu 13 miesięcy.

W obszarach na styku biologii i badań kosmicznych ważnym sygnałem było podpisanie w 2024 r. przez Europejską Agencję Kosmiczną umów z polskimi instytucjami i firmami na realizację eksperymentów na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej w ramach misji IGNIS. Wśród projektów znalazł się eksperyment kierowany przez Ewę Borowską, doktorantkę Kolegium Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Matematyczno-Przyrodniczych UW, prowadzącą badania nad mikroglonami ekstremofilnymi, które uzyskały komponent kosmiczny.

Aktywność studencka obejmuje również projekty inżynieryjne. W 2019 r. drużyna University of Warsaw Rover Team zajęła trzecie miejsce w międzynarodowych zawodach łazików marsjańskich Canadian International Rover Challenge 2019. Na Wydziale Fizyki funkcjonuje Koło Naukowe Astronomów, w ramach którego studenci m.in. konstruują radioteleskop i uczestniczą w pracach badawczych. W praktyce oznacza to kształcenie kompetencji przydatnych w sektorze kosmicznym: projektowania i testowania aparatury, pracy zespołowej i integracji danych.

– Rozwój badań kosmicznych na Uniwersytecie Warszawskim coraz silniej łączy się ze współpracą z biznesem i przemysłem kosmicznym, gdzie kluczowe znaczenie mają dane, aparatura i kompetencje rozwijane w projektach badawczych – zaznacza kanclerz UW Robert Grey.

Relacja z misji

W grudniu 2025 r. Uniwersytet Warszawski był gospodarzem finałowego spotkania w ramach ogólnopolskiej trasy „IGNIS – Polska sięga gwiazd”, realizowanej przez Ministerstwo Rozwoju i Technologii, Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz Polską Agencję Kosmiczną we współpracy z ESA. Centralnym punktem wydarzenia było spotkanie z dr. inż. Sławoszem Uznańskim-Wiśniewskim, astronautą Europejskiej Agencji Kosmicznej, drugim Polakiem w historii w przestrzeni kosmicznej i pierwszym, który przebywał na pokładzie ISS. W części akademickiej w auli Starej Biblioteki rektor UW prof. Alojzy Z. Nowak podkreślił, że obecność astronauty jest świadectwem cech kluczowych dla nowoczesnej nauki: odwagi, pasji, marzeń i konsekwencji w ich realizacji.

– Finał misji IGNIS na Uniwersytecie Warszawskim i wizyta dr. Sławosza Uznańskiego-Wiśniewskiego są symbolicznym momentem, który pokazuje, że polska nauka – także ta realizowana na UW – jest realnym uczestnikiem globalnych programów kosmicznych. To spotkanie nauki najwyższej próby z młodym pokoleniem, dla którego kosmos przestaje być abstrakcyjną ideą, a staje się przestrzenią badań, ambicji i odpowiedzialności. Uniwersytet Warszawski konsekwentnie rozwija badania podstawowe, kształci kadry i tworzy warunki do udziału w przedsięwzięciach o międzynarodowym znaczeniu – zaznaczył prof. Alojzy Z. Nowak. W wydarzeniu uczestniczyli m.in. minister nauki dr Marcin Kulasek, sekretarz stanu w MRiT Michał Jaros i prezes POLSA dr Marta Wachowicz, a także przedstawiciele władz uczelni oraz środowiska akademickiego.

Trasa rozpoczęła się 15 października, objęła 26 uczelni i zgromadziła niemal 13 tys. młodych ludzi. Podczas wystąpienia Uznański-Wiśniewski omawiał przygotowania do misji, start i dołączenie do Międzynarodowej Stacji Kosmicznej, a wraz z dwojgiem studentów przeprowadził symulację pobytu na ISS. Przekazał rektorowi UW oraz MNiSW flagę i patch misji IGNIS, a rektor wręczył mu Medal Uniwersytetu Warszawskiego. W części merytorycznej omówiono dwa eksperymenty misji IGNIS: Immune Multiomics, wpływ lotu kosmicznego na ludzki układ odpornościowy na podstawie analiz próbek krwi pobieranych przed, w trakcie i po pobycie na ISS oraz Wireless Acoustics, czyli bezprzewodowy system ciągłego monitorowania hałasu na ISS i ekspozycji astronautów, oparty na urządzeniach Bluetooth z mikrofonami MEMS i integracji danych w aplikacji EveryWear.

Uczestnicy sesji pytań zadawali pytania dotyczące m.in. poruszania się w warunkach mikrograwitacji, procesu rekrutacji do misji oraz specyfiki funkcjonowania na stacji. W panelu dyskusyjnym poświęconym naukowemu aspektowi trasy i misji udział wzięli m.in. prof. Maciej Raś, prorektor UW ds. studenckich i jakości kształcenia, oraz dr Milena Ratajczak, zastępczyni dyrektora OAUW, a rozmowa dotyczyła znaczenia badań podstawowych, współpracy nauki z biznesem i kształcenia kadr. Równolegle odbyła się część edukacyjna w Auditorium Maximum z udziałem ponad 500 uczniów, w której prezentowały się koła naukowe UW. Podczas konferencji prasowej rektor UW zaoferował Uznańskiemu-Wiśniewskiemu pracę na uczelni i zadeklarował gotowość stworzenia zespołu pod jego kierunkiem.

Przebieg samej misji, czyli start statku Crew Dragon Grace w ramach misji Axiom 4, której częścią był dr inż. Sławosz Uznański-Wiśniewski, rozpoczął się 25 czerwca 2025 r., a kapsuła wróciła na Ziemię 15 lipca. Na pokładzie ISS zrealizowano 13 eksperymentów i badań zaprojektowanych przez polskich inżynierów i naukowców w ramach misji technologiczno-naukowej IGNIS.

Z punktu widzenia UW liczy się to, że badania kosmiczne mają charakter ciągły i wielowymiarowy: są wieloletnie programy obserwacyjne, jak OGLE, ASAS. Uczelnia uczestniczy w największych konsorcjach i misjach (LIGO/VIRGO, Gaia, Roman Space Telescope), kształcone są kadry, a studenci i doktoranci włączani są w projekty o wymiernych rezultatach. To kompetencje, które decydują o wiarygodności ośrodka w obszarze nauk o kosmosie i jego zdolności do udziału w programach międzynarodowych.

Maria Szpakowska

MATERIAŁ POWSTAŁ WE WSPÓŁPRACY Z UNIWERSYTETEM WARSZAWSKIM