„Rzeczpospolita”: Kieruje pan Centrum Zarządzania Kryzysowego od ponad roku. Co udało się zmienić w porównaniu ze starym systemem?
Płk Arvis Zīle: Objąłem stanowisko 15 sierpnia ubiegłego roku i najpierw musiałem zbudować zespół. To nie było łatwe, bo profesjonaliści nie stoją w kolejce pod drzwiami i nie czekają na zaproszenie. Trwało to trochę, ale zebraliśmy najlepszych. Kiedy powstał trzon zespołu, wzięliśmy się za dwa duże zadania. Pierwsze to krajowy katalog ryzyk. Drugie to wytyczne dla wszystkich ministerstw do przygotowania planów ciągłości działania i odporności, bo na Łotwie każdy resort ma taki obowiązek z mocy ustawy. Ministerstwa zakończyły już pierwszą rundę prac. W przyszłym roku będziemy te plany sprawdzać w praktyce. Nie chcemy planów pisanych do szuflady, w stylu „zrobione, odhaczone”. Chcemy wiedzieć, czy są wykonalne i realistyczne oraz czy ludzie wiedzą, co mają robić.
Szef łotewskiego Centrum Zarządzania Kryzysowego pułkownik Arvis Zile
48 największych ryzyk dla Łotwy. Na czele listy jest zagrożenie hybrydowe
Które zagrożenia uznaliście za najpoważniejsze?
Zidentyfikowaliśmy 48 największych ryzyk dla kraju. Najgroźniejsze jest zagrożenie hybrydowe, czyli sytuacja, w której może wydarzyć się wszystko, a także sytuacja, w której wiele ryzyk występuje jednocześnie. Drugie to zbrojne wtargnięcie na terytorium Łotwy. W pierwszej piątce tylko jedno ryzyko jest naturalne: wichury, które mogą sparaliżować codzienne życie. Pozostałe są dziełem człowieka: cyberataki, działania hybrydowe, agresja militarna.
Gdzie są największe braki?
W łączności. Wciąż nie mamy możliwości wymiany informacji niejawnych z partnerami ani z siłami zbrojnymi. Tymczasem jednym z najbardziej niszczycielskich scenariuszy w katalogu jest agresja zbrojna. Wtedy będziemy musieli wymieniać informacje z wojskiem i sojusznikami z NATO, a to odbywa się w sieciach niejawnych. Dlatego Centrum Zarządzania Kryzysowego pracuje nad odpowiednią infrastrukturą i sieciami łączności.
Granica łotewsko-rosyjska
Po incydencie z dronami w Rzeżycy upadł rząd. Czy to system zarządzania kryzysowego oblał wtedy egzamin, czy był to kryzys czysto polityczny?
Powiedziałbym, że była to bardzo dobra, praktyczna lekcja. Mieliśmy szczęście, że incydenty narastały stopniowo, od najmniejszych do poważniejszych. Pierwszy dron spadł w krzaki, na niezamieszkanym terenie. Społeczeństwo nie wiedziało, jak się zachować, politycy zadawali wiele pytań, zawiódł system ostrzegania. Wyciągnęliśmy wnioski i poprawiliśmy go. Kiedy drony spadły w Rzeżycy na terminal paliwowy, byliśmy już lepiej przygotowani. Ale to nie była katastrofa z płonącymi zbiornikami, bo wszystkie były puste. Uniknęliśmy większego kryzysu. Znów wyciągnęliśmy wnioski. Ustaliliśmy precyzyjne algorytmy: kto reaguje, w jakiej kolejności, kto dowodzi. Wojsko czy Państwowa Straż Pożarna i Ratownicza, która odpowiada za ochronę ludności? Dziś na podobne zdarzenia jesteśmy gotowi znacznie lepiej. A z politycznej perspektywy: minister obrony długo publicznie zapewniał, że Łotwa jest liderem w technologiach dronowych, a potem nagle mieliśmy jeden incydent z dronami za drugim. Publiczna retoryka rozmijała się z rzeczywistością. Stąd takie konsekwencje.
Czytaj więcej
Liderka głównej siły tworzącej łotewski rząd, koalicji Nowa Jedność Evika Siliņa podała się do dymisji. Łotewski rząd upadł na kilka miesięcy przed...
Kto dziś decyduje o ogłoszeniu alarmu i czy obejmuje on cały kraj?
Po tych incydentach znowelizowaliśmy ustawę o ochronie ludności. Plan ochrony ludności opisywał różne możliwe katastrofy i instytucje odpowiedzialne za każdą z nich, ale nie było w nim incydentów z dronami. Nikt więc za nie nie odpowiadał. Teraz ustawa jasno przypisuje je siłom zbrojnym i określa ich mandat. Krajowym systemem ostrzegania zarządza Państwowa Straż Pożarna i Ratownicza. Algorytmy są gotowe i przećwiczone. Gdy dron wlatuje do kraju, wojsko wykrywa go radarami i sensorami, po czym prosi straż o uruchomienie alertu. Straż wysyła komunikaty na telefony komórkowe w zagrożonym rejonie. Nie alarmujemy od razu całego kraju. Wojsko wskazuje obszary, które mogą być zagrożone, zwykle w granicach poszczególnych gmin.
Kto czuwa nad współpracą obu służb?
Koordynują się bezpośrednio między sobą. Centrum Zarządzania Kryzysowego w takich sytuacjach zbiera informacje i przekazuje je dalej.
Mniej niż połowa mieszkańców Łotwy wie, jak się zachować w sytuacji kryzysu
W Polsce, szczególnie na wschodzie, alarmy są tak częste, że ludzie przestają się nimi przejmować. Na Łotwie według sondażu tylko 13 proc. mieszkańców na pewno wiedziałoby, jak się zachować po otrzymaniu ostrzeżenia. Jak walczyć z tym zobojętnieniem?
To trudne. Jeśli wysyłasz komunikaty zbyt często, ludzie przestają się do nich stosować, bo „przecież nic się nie dzieje”. Ale jeśli wojsko widzi na radarach możliwe zagrożenie, musimy ostrzec mieszkańców. Kancelaria Państwa zbadała, jaka część społeczeństwa jest gotowa na różne kryzysy, ilu ludzi ma w domu plecak ewakuacyjny na 72 godziny i wie, co robić. Mniej niż połowa. Te liczby mogłyby być wyższe. Dlatego razem ze strażą i wojskiem prowadzimy kampanie edukacyjne o tym, jak się przygotować i co powinno być w takim plecaku.
Przy pierwszych incydentach nie było żadnych wytycznych dla poszczególnych sektorów. Co mają robić szkoły i przedszkola? Co duże zakłady z liniami produkcyjnymi, których nie można zatrzymać? Czy centra handlowe mają wypraszać ludzi na ulicę, czy przeciwnie, wpuszczać wszystkich pod dach? Jako nowa instytucja zajęliśmy się tym. Razem z ministerstwami edukacji, zdrowia i transportu przygotowaliśmy wytyczne na czas incydentów z dronami. Opublikowaliśmy je w internecie i rozesłaliśmy do samorządów.
O co pytano najczęściej?
Padały bardzo dobre pytania, choćby o komunikację publiczną. Czy autobusy w Rzeżycy jeżdżą dalej? Czy staje ruch kolejowy? Wcześniej nie było na to odpowiedzi, teraz jest. Pociąg poza strefą zagrożenia jedzie dalej, a pociąg w strefie się zatrzymuje. Trafienie w jadący skład byłoby groźniejsze, w stojącym ofiar byłoby mniej.
Czyli jeśli wybiorę się na Łotwę, wystarczy zajrzeć do wytycznych, żeby wiedzieć, co robić?
Będzie pan miał podstawową wiedzę o tym, jak się zachować. Wytyczne są na stronie Kancelarii Państwa po łotewsku i po angielsku. Ciągle je aktualizujemy, bo pojawiają się nowe incydenty, nowe warianty, nowe wymiary. To niekończąca się historia.
Szef łotewskiego Centrum Zarządzania Kryzysowego: Sytuacja na granicy z Białorusią to zagrożenie hybrydowe wymierzone m.in. w Polsce
Polskę i Łotwę łączy też presja na granicy z Białorusią. Od początku roku wasi pogranicznicy udaremnili ponad 11 tys. prób jej nielegalnego przekroczenia…
Już 12 tysięcy.
…a uzbrojeni, zamaskowani eskortanci grozili strażnikom. Czy to wciąż kryzys migracyjny, czy już operacja hybrydowa?
Zdecydowanie zagrożenie hybrydowe, wymierzone w Łotwę, Litwę i Polskę. Nie możemy nazywać tego zwykłą migracją, bo jest zbyt wiele dowodów, że białoruskie instytucje państwowe ją instrumentalizują. Jeden z nich widać nawet na zdjęciach satelitarnych w Google Maps. Za prawdziwą granicą, po białoruskiej stronie, powstała strefa buforowa, a za nią, głębiej na terytorium Białorusi, stoi drugi płot. Od prawdziwej granicy do tej, nazwijmy ją, fałszywej jest od 400 metrów do kilometra, zależnie od odcinka. Z tego, co wiemy, migrantów przywozi się pod fałszywą granicę i mówi im: „Za płotem jest Europa, przejdźcie, a będziecie w Unii”. Przechodzą, a po pół kilometrze trafiają na prawdziwą granicę. Z powrotem już ich nie wpuszczają. Krążą po strefie buforowej, rozbijają tam obozowiska i próbują przedostać się na drugą stronę.
Czytaj więcej
Uzbrojeni przemytnicy nielegalnych migrantów grozili bronią łotewskim żołnierzom. O incydencie, do którego doszło na granicy Łotwy i Białorusi, poi...
Czemu ma służyć ta fałszywa granica?
Ma utrudnić udowodnienie, że za nielegalną migracją stoją białoruskie władze. Wszystko dzieje się w lesie, kilkaset metrów albo kilometr w głąb Białorusi. My widzimy tylko płot. Wiemy to od osób, które nielegalnie przekroczyły granicę i które przesłuchaliśmy. Na samej linii granicy białoruskich pograniczników widujemy bardzo rzadko albo wcale. Wzdłuż płotu chodzą tylko migranci i próbują go sforsować.
Jak informować o tym kryzysie, żeby nie podsycać ksenofobii i nie wpisywać się w narrację Mińska?
Mówimy liczbami. Codziennie podajemy, ilu prób nielegalnego przekroczenia granicy zapobiegliśmy. Nie podajemy narodowości ani pochodzenia etnicznego, tylko liczbę prób. Na ksenofobię nie ma tu miejsca. Zachęcamy ludzi, żeby nie płacili zorganizowanym grupom przestępczym, nie jechali na Białoruś i nie próbowali przechodzić poza przejściami granicznymi. Do Unii Europejskiej można wjechać legalnie i legalnie dostać pozwolenie na pracę.
Zagrożeniem dla Łotwy pozostaje również atak militarny Rosji. „Rosja produkuje czołgi całą dobę”
Który scenariusz kryzysowy jest dziś dla Łotwy najbardziej prawdopodobny?
Część jego elementów widzimy już w Europie: cyberataki i wykorzystywanie sztucznej inteligencji do szukania luk w systemach informatycznych. Mieliśmy na Łotwie kilka bardzo poważnych przypadków kradzieży danych osobowych z instytucji publicznych.
Polska zmaga się z tym samym.
W ciągu dwóch lat cyberataków będzie coraz więcej, a luk, które mogą wykorzystać cyberterroryści, wciąż jest sporo. Drugie zagrożenie to nasz nieprzewidywalny sąsiad. Atak militarny pozostaje możliwością, której nie można wykluczyć, może dziś na mniejszą skalę, ale zagrożenie istnieje. Rosja produkuje czołgi bez weekendów, przez całą dobę. Straty na froncie w Ukrainie nadrabia tempem produkcji, a nadwyżki czołgów i wozów opancerzonych odstawia do magazynów. Buduje rezerwy. Pytanie: po co? Moim zdaniem w ciągu dwóch lat to zagrożenie nie zniknie. Musimy być gotowi, także na rosyjskie próby testowania NATO.
Czy Łotysze wierzą, że w razie rosyjskiej agresji NATO, a zwłaszcza Polska, przyjdzie im z pomocą?
Jesteśmy przekonani, że Sojusz jest zjednoczony. Na Łotwie stacjonuje wielonarodowa brygada NATO pod dowództwem Kanady, są też polscy żołnierze. Mieszkańcy naprawdę polegają na jedności NATO. Nie ma dziś wątpliwości, że Sojusz przyjdzie z pomocą i będzie walczył razem z Łotwą, jeśli zajdzie taka potrzeba. Jesteśmy też pewni, że Polska nas nie zostawi i stanie do walki razem z Łotwą, Estonią czy każdym innym państwem NATO. Zobowiązania sojusznicze wciąż obowiązują.
Czytaj więcej
Pentagon apeluje do europejskich sojuszników, w tym Litwy, Łotwy i Estonii, o większą powściągliwość w publicznych wypowiedziach na temat Rosji. Wa...
Czego w ochronie ludności, obronie przed dronami i ochronie granicy Polska mogłaby się nauczyć od Łotwy, a Łotwa od Polski?
Nasze systemy ochrony ludności rozwijają się podobnie. Łotwa powinna się od Polski nauczyć tego, jak poważnie traktujecie ochronę ludności i obronę cywilną i jak zdeterminowany jest wasz rząd, żeby dać na to pieniądze. Znamy waszą ustawę o ochronie ludności i obronie cywilnej. Od 2027 roku czekają was duże zmiany, a w budżecie zarezerwowano na nie sporo środków. Musimy reagować szybko i budować schrony, miejsca, w których ludzie będą bezpieczni. To będzie kosztować. Bezpieczeństwo kosztuje, wolność kosztuje. Nic nie jest za darmo i po prostu musimy to zrozumieć.
Ile schronów ma Łotwa? W Polsce przez dekady po upadku komunizmu nikt nie myślał o ich budowie.
Nie znam dokładnej liczby. Mamy to samo doświadczenie i jesteśmy na początku drogi. Dziś schrony i budynki do tego przystosowane są głównie w miastach i mieszczą niewielki odsetek mieszkańców. Dobra wiadomość jest taka, że mamy aplikację prowadzoną przez straż pożarną, która pokazuje najbliższy schron, czy jest się w domu, czy w podróży po kraju. Ale tego właśnie musimy się nauczyć od Polski: szybko reagować, dać pieniądze i budować schrony albo przynajmniej remontować stare.
Czy schrony są otwarte na stałe, czy dopiero w razie zagrożenia?
Wyremontowane schrony, spełniające normy, z łóżkami i wodą, są dziś zamknięte. Otworzy je decyzja Gabinetu Ministrów w razie wtargnięcia lub zagrożenia militarnego. Pojedyncze drony nie są uznawane za agresję zbrojną. Schrony są zamknięte z jednego powodu: żeby ich nie zdewastowano. To wyzwanie, bo ludzie wiedzą, że na danej ulicy jest schron, i przy alercie dronowym biegną właśnie tam. Ale kiedy nadlatuje dron, może nie być czasu, żeby go otworzyć. Dlatego uczymy, gdzie szukać bezpiecznego miejsca, czym jest zasada dwóch ścian i co robić, gdy jest się z dala od budynków, w polu albo w autobusie między miastami. Trzeba się kierować zdrowym rozsądkiem. Wokół zawsze jest jakieś najbezpieczniejsze miejsce. Może to nie będzie schron, może nawet nie dwie ściany, ale przynajmniej zrobi pan wszystko, co się da.
Czy Polska i państwa bałtyckie powinny mieć wspólny system ostrzegania przed dronami?
To bardzo dobry pomysł. Wszystkie kraje graniczące z Ukrainą, Białorusią i Rosją dzielą to samo zagrożenie: prowokacje z użyciem dronów i drony zepchnięte z kursu przez walkę elektroniczną. Drony nie widzą granic. Dron, który wleci do Estonii, może przelecieć nad Łotwą, Litwą, a nawet Polską, albo odwrotnie. Wspólny system pomógłby ostrzegać ludzi.
Wspominał pan o braku bezpiecznego systemu wymiany informacji niejawnych. Czy ten problem dotyczy też samorządów?
Tak. W prawdziwym kryzysie, czyli podczas agresji zbrojnej czy wojny, trzeba będzie przekazywać informacje samorządom, bo to one ratują ludzi na miejscu. Część tych informacji może być niejawna, a trzeba je dostarczyć nawet do najbardziej odległych gmin. Dziś takich systemów nie mamy. Potrzebujemy specjalnych systemów informatycznych i sieci nie tylko między Centrum a wojskiem albo między wojskiem a MSW, ale też do samorządów. Wójt czy burmistrz musi wiedzieć, jakie jest zagrożenie i z którego kierunku nadchodzi, żeby przeprowadzić ewakuację. Pracujemy nad tym.
Co chciałby pan przekazać polskim czytelnikom?
Przede wszystkim dziękuję Polsce za strażników granicznych, których przysłaliście do wsparcia naszej Straży Granicznej w walce z nielegalną migracją. A po drugie, naprawdę patrzę na Polskę jak na wzór. Podziwiam, jak dostosowujecie się do sytuacji, jak rozpoznajecie luki w ochronie ludności i obronie cywilnej i dajecie pieniądze, żeby je zamknąć. Podziwiam też, jak rozwinęliście przemysł i infrastrukturę, zwłaszcza drogi. Wygląda na to, że jesteście samowystarczalni. Jeśli na świecie wydarzy się coś wielkiego, przetrwacie, bo macie zasoby i działające linie produkcyjne. Możecie zapewnić ludziom wszystko, co podstawowe, a państwu ciągłość działania. Tego musimy się od was nauczyć. Jestem z was dumny.
Płk Arvis Zīle od 15 sierpnia 2025 r. kieruje Centrum Zarządzania Kryzysowego Łotwy. Wcześniej był zastępcą szefa Departamentu Planowania Operacyjnego Sztabu Połączonego Narodowych Sił Zbrojnych Łotwy.
