Marcin Zieliński: Turystyka zakupowa to impuls rozwojowy dla obszarów przygranicznych

Jakie znaczenie dla rozwoju gospodarczego naszego kraju, szczególnie terenów przygranicznych, ma lokalny handel z zagranicą?

Całkiem spore. Regiony przygraniczne, zwłaszcza graniczące z Niemcami na zachodzie Polski, ale też przy pozostałych granicach z krajami unijnymi i Ukrainą. Wydatki cudzoziemców w województwach sąsiadujących z Ukrainą odpowiadają ok. 3 proc. PKB. Wydatki obcokrajowców przyjeżdżających z Niemiec odpowiadają prawie 2,5 proc. łącznego PKB województw zachodniopomorskiego, lubuskiego i dolnośląskiego. Dolnośląskie dodatkowo sąsiaduje z Czechami, więc jeśli doliczylibyśmy ruch z Czech, to byłoby jeszcze więcej. Ogólnie handel ma dla obszarów przygranicznych całkiem spore znaczenie, aczkolwiek nie aż tak duże jak przed pandemią.

I pewnie nie takie jak w latach dziewięćdziesiątych XX wieku?

Danych z tamtych lat nie mamy, ale to były zupełnie inne czasy. Wtedy ten handel był czasami nielegalny, np. sprzedaż papierosów do Niemiec, a teraz Niemcy mogą przyjechać i kupić, co chcą. Co ciekawe, na zachodniej granicy dalej ważnym towarem są papierosy. Główny Urząd Statystyczny (GUS) szacuje, że w 2024 r. obcokrajowcy wydali na zakup papierosów w Polsce 3,5 mld zł – z czego 2,8 mld zł to podatki, które zasiliły budżet państwa. A przecież kupują oni też inne wyroby akcyzowe jak alkohol i paliwa.

Jak już wspomniałem, na turystykę zakupową mocno wpłynęła pandemia i towarzyszące jej ograniczenia w przemieszczaniu się. Po pandemii handel przygraniczny już nie wrócił do takiego poziomu jak w 2019 r. Wynika to też z wojny na Ukrainie, której efektem jest zamknięcie ruchu na granicy z Rosją i Białorusią, ale nawet jeśli pominąć ten fakt, to znaczenie i tak jest mniejsze, niż było.

Skoro mówimy o papierosach, to kontynuując ten wątek – jakie towary dominują w handlu przygranicznym?

Tu ujawnia się problem z zestawieniami GUS-u. GUS dzieli wydatki na cztery kategorie. Pierwsza to żywność i napoje bezalkoholowe. Druga to wyroby tytoniowe i napoje alkoholowe. I tu można jeszcze znaleźć dane z rozbiciem osobno na papierosy i alkohol. Trzecia kategoria to towary nieżywnościowe, w której mieści się wszystko inne, np. meble, paliwo, narzędzia itd. Wreszcie czwarta to usługi. Największe znaczenie mają towary nieżywnościowe. To jest bardzo szeroka kategoria i tak naprawdę nie wiemy, na które z nich obcokrajowcy wydają najwięcej. Jesteśmy trochę skazani na informacje z różnych mediów, które piszą na temat tego, co przyjeżdżają kupować ludzie z zagranicy. Struktura tych zakupów się zresztą zmienia. W zależności od kursu walutowego, konkretnej sytuacji, pewne towary mogą nabierać znaczenia w wymianie przygranicznej, a inne je tracić.

Na pewno, zwłaszcza przy granicy zachodniej, spory udział w wydatkach na towary nieżywnościowe mają paliwa. Widać to w relacjach z tamtejszych przygranicznych gmin, gdzie wciąż powstają nowe stacje paliw. Niemcy przyjeżdżają tankować swe auta, co wynika z tego, że mamy paliwo o kilkanaście do dwudziestu proc. tańsze niż w Niemczech. Wynika to z tego, że mamy niższą akcyzę, bo cena paliw bez podatków jest wyższa w Polsce niż w Niemczech.

W przypadku usług, jak wskazuje GUS, dominują noclegi i wyżywienie.

Czy uprawnione jest stwierdzenie, że handel przygraniczny daje Polsce dodatkowy impuls rozwojowy?

Na pewno daje, bo to dodatkowe możliwości dla regionów przygranicznych i dodatkowe wpływy do budżetu. Wspomniałem o papierosach, bo one są najbardziej znaczącym przykładem. Nie tylko GUS przedstawia szacunki na temat papierosów legalnie kupowanych w Polsce i wywożonych za granicę. Raporty na ten temat przygotowuje też KPMG. Według KPMG ponad 17 proc. papierosów sprzedanych detalicznie w Polsce trafia za granicę. To się przekłada na dodatkowe dochody państwa z akcyzy, co pozwala na zmniejszenie deficytu.

Mówił Pan, że po pandemii znaczenie handlu przygranicznego jest mniejsze niż kiedyś. A jak zmienia się struktura wydatków cudzoziemców w Polsce?

Rośnie udział usług. W stosunku do PKB usługi są jedyną kategorią, która nie traci na znaczeniu. To są wydatki m.in. noclegi i wyżywienie, a więc jest to impuls dla rozwoju turystyki, hotelarstwa, gastronomii.

Pewnie na wznoszącej są też usługi medyczne, a nasi sąsiedzi, i nie tylko, przybywają do Polski w ramach turystyki medycznej?

Turystyka medyczna na pewno jest jednym z takich potencjalnie obiecujących obszarów. Jest to też obszar nie do końca zbadany. Istnieją jednak szacunki, że w 2021 r. cudzoziemcy wydali na nią w Polsce 700 mln zł.

Spora kwota.

Co istotne, jest to szybko rosnący rynek na całym świecie. Są kraje, które przyciągają osoby na różne, konkretne zabiegi. Na przykład Turcja słynie z przeszczepów włosów.

Pewnie w przypadku turystyki medycznej z Niemiec wiąże się to ze starzeniem się tamtejszego społeczeństwa?

W ogóle europejskie społeczeństwo się starzeje, w tym niemieckie. W puli tych turystów na pewno są Niemcy, ale jest to też turystyka medyczna z różnych innych krajów, bo też przybywają oni do nas samolotem. Przylatywać z daleka i robić zakupy przy granicy za kilkaset złotych się nie opłaca. W przypadku turystyki medycznej może to wyglądać zupełnie inaczej. Można w ten sposób przyciągać cudzoziemców z innych krajów, nie tylko z państw ościennych, nie tylko z Niemiec, ale też z innych krajów Unii Europejskiej. Prywatne kliniki są na wysokim poziomie. Tutaj potencjalnie Polska może, przez to, że ma tańsze usługi medyczne, konkurować poziomem cen, przy usługach nieodbiegających jakościowo od świadczonych w innych krajach.

A jakie są zagrożenia, bariery dla handlu przygranicznego?

Na pewno sporym utrudnieniem jest to, że mamy kontrole graniczne na wewnętrznej granicy Unii Europejskiej – z Niemcami i Litwą. To wydłuża czas, jaki trzeba poświęcić na zakupy, przez co maleje opłacalność takich wyjazdów.

Ponadto stopniowo obserwujemy też konwergencję poziomu cen w Polsce do poziomu unijnego. Przez ostatnie 10 lat poziom cen w Polsce dosyć szybko rósł względem średniej unijnej.

Biorąc pod uwagę to, że w zakupach cudzoziemców duże znaczenie mają towary akcyzowe, konieczna jest przewidywalna i rozsądna polityka akcyzowa.

Pomocna mogłaby być też demonopolizacja rynku paliw. Jak już wspomniałem, mamy w Polsce paliwo tańsze niż w Niemczech, ale wynika to z faktu, że mamy niższe podatki, bo cena paliwa bez podatku w Polsce jest wyższa.

Barierą jest oczywiście zakaz handlu w niedziele. Cudzoziemcy, żeby zrobić zakupy w Polsce, muszą pokonać nawet kilkadziesiąt kilometrów. Taka podróż jest wygodniejsza do odbycia w weekendy, a przez zakaz handlu w niedziele liczba dni weekendowych, w których można zrobić zakupy, spadła o połowę.

Szkodliwe są też próby ograniczania sprzedaży alkoholu, zarówno w zakresie punktów sprzedaży, jak i godzin sprzedaży.