W skargach do Rzecznika Praw Obywatelskich osoby ukarane grzywną w postępowaniu mandatowym wskazują na ograniczone możliwości uchylenia prawomocnego mandatu karnego. Otóż uchylenie prawomocnego mandatu karnego możliwe jest tylko w sytuacjach ściśle określonych w art. 101 kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia. Dotyczy to m.in. sytuacji, gdy mandat nałożono za czyn niebędący wykroczeniem bądź za czyn popełniony w okolicznościach wyłączających jego bezprawność, tj. w przypadku obrony koniecznej i stanu wyższej konieczności.

Zdaniem Rzecznika, obecny stan prawny dotyczący przesłanek uchylenia prawomocnego mandatu karnego wywołuje wątpliwości co do zgodności z konstytucyjną zasadą równości, jeżeli porównamy przesłanki uchylenia wyroku w sprawie o wykroczenie na skutek kasacji, a także przesłanki do wznowienia postępowania sądowego. - W pewnych sytuacjach bowiem prawomocne orzeczenie sądu podlega uchyleniu jako obarczone rażącymi uchybieniami, a postępowanie może zostać wznowione. Jednocześnie wystąpienie tego samego rodzaju uchybień nie daje podstawy do uchylenia prawomocnego mandatu karnego – wyjaśnia RPO.

Chodzi o takie sytuacji, gdy: orzeczenie wydała osoba nieuprawniona do jego wydania lub podlegająca wyłączeniu z mocy prawa albo niezdolna do orzekania; orzeczenie nie zostało podpisane; zachodzi sprzeczność w treści orzeczenia uniemożliwiająca jego wykonanie; doszło do przestępstwa w związku z postępowaniem, a istnieje uzasadniona podstawa do przyjęcia, że mogło to mieć wpływ na treść orzeczenia; ujawniły się nowe fakty lub dowody, nieznane wcześniej organowi wystawiającemu mandat.

W związku z tym, zdaniem RPO należy zastanowić się nad rozszerzeniem przesłanek do uchylenia mandatu w przypadku nieświadomego popełnienia wykroczenia. O tych okolicznościach mówi art. 7 kodeksu wykroczeń. - Zgodnie z treścią tego przepisu, nieświadomość tego, że czyn jest zagrożony karą, nie wyłącza odpowiedzialności, chyba że nieświadomość była usprawiedliwiona. Ponadto ten, kto pozostaje w błędzie co do okoliczności stanowiącej znamię czynu zabronionego, nie popełnia wykroczenia umyślnego – wskazuje Rzecznik.

W wystąpieniu do Ministra Sprawiedliwości, Rzecznik zwrócił też uwagę na brak możliwości ubiegania się o odszkodowanie przez osobę ukaraną prawomocnym mandatem karnym, który następnie został uchylony. - Osoba ta ma wyłącznie prawo do otrzymania zwrotu uiszczonej kwoty grzywny. Rozwiązanie to również może być niezgodne z konstytucyjną zasadą równości – sygnalizuje RPO.