fbTrack
REKLAMA
REKLAMA

Praca, emerytury, renty

Oszczędności na emeryturę z III filaru poza masą spadkową

Fotolia.com
Osoba gromadząca środki w III filarze może nimi rozporządzić na wypadek swojej śmierci. Jednak ta dyspozycja może zostać spełniona tylko wtedy, gdy uposażony przeżyje oszczędzającego.

Polski system emerytalny składa się z trzech filarów. Ostatni zakłada gromadzenie środków na przyszłą emeryturę z własnej kieszeni ubezpieczonego, względnie z kieszeni jego pracodawcy. Środki te są gromadzone w ramach pracowniczych programów emerytalnych (PPE), indywidualnych kont emerytalnych (IKE) lub indywidualnych kont zabezpieczenia emerytalnego (IKZE). Nie są to środki publiczne, ale prywatne i jako takie podlegają dziedziczeniu. Uczestnik systemu może jednak zadysponować nimi w inny sposób, wyłączając je tym samym z masy spadkowej.

Rozrządzenie na wypadek śmierci

Kwestie związane z rozrządzeniem środkami na wypadek śmierci uczestnika /oszczędzającego wynikają z przepisów ustaw regulujących poszczególne instytucje III filara emerytalnego.

W myśl art. 48 ust. 1 ustawy z 20 kwietnia 2004 r. o pracowniczych programach emerytalnych (tekst jedn. DzU z 2014 r., poz. 710 ze zm.) „uczestnik może dokonać rozrządzenia środkami zgromadzonymi na jego rachunku w ramach programu przez wskazanie osoby fizycznej uprawnionej do odbioru środków na wypadek jego śmierci". Rozrządzenie to może w każdej chwili zmienić (art. 48 ust. 2 uPPE). Jeżeli wskaże osoby uposażone, ale nie oznaczy podziału środków pomiędzy nie, uważa się, że zostały one uposażone po równo (art. 48 ust. 3 uPPE). Gdy zaś uczestnik PPE w ogóle nie wskaże osób uposażonych, to stosuje się ogólne zasady prawa spadkowego, z wyjątkiem przewidzianym dla programów prowadzonych w formie ubezpieczeniowej, gdzie zastosowanie mają przepisy art. 831-832 k.c. odnoszące się do umów ubezpieczenia.

Podobny mechanizm działa również w przypadku IKE oraz IKZE. Zgodnie z art. 11 ustawy z 20 kwietnia 2004 r. o indywidualnych kontach emerytalnych oraz indywidualnych kontach zabezpieczenia emerytalnego (tekst jedn. DzU z 2014 r., poz. 1147 ze zm.), oszczędzający może wskazać w umowie jedną lub więcej osób, którym zostaną wypłacone środki zgromadzone na IKE lub IKZE (art. 11 ust. 1 ustawy). Tak samo jak w przypadku PPE, oszczędzający w każdej chwili może zmienić dyspozycję (art. 11 ust. 2 ustawy), a ustawodawca także tu przewidział domniemanie równości podziału środków pomiędzy wskazane osoby upoważnione (art. 11 ust. 3).

W odróżnieniu od regulacji odnoszącej się do PPE, ustawodawca reguluje kwestię śmierci osoby uprawnionej przed śmiercią oszczędzającego. Wcześniejsze wskazanie tej osoby przez oszczędzającego staje się wówczas bezskuteczne. W takiej sytuacji udział, który był przeznaczony dla zmarłego, przypada w częściach równych pozostałym osobom wskazanym przez oszczędzającego, chyba że zadysponuje on inaczej (art. 11 ust. 4 ustawy). Podobnie jak w PPE, jeżeli oszczędzający nie wskazał takich osób, to środki gromadzone w IKE lub IKZE wchodzą do spadku.

Osoba uposażona....

Regulacja umożliwiająca rozrządzenie środkami na wypadek śmierci oznacza, iż środki rozrządzone nie wchodzą do spadku, co znajduje oparcie w treści art. 922 § 2 k.c. W chwili śmierci spadkodawcy przechodzą one na oznaczone osoby, niezależnie od tego, czy są spadkobiercami.

Co istotne, ustawodawca nie ograniczył kręgu osób, które oszczędzający może wskazać jako uposażonych w razie swojej śmierci. Taki mechanizm ma zastosowanie przy dysponowaniu wkładem rachunku bankowego na wypadek śmierci, gdzie ograniczono krąg podmiotów możliwych do wskazania do małżonka, wstępnych, zstępnych lub rodzeństwa (art. 56 ust. 1 Prawa bankowego). Natomiast osobą uposażoną dla środków w ramach PPE, IKE lub IKZE może być każda wskazana przez oszczędzającego osoba, co z perspektywy interesów najbliższych spadkobierców ustawowych nie wydaje się rozwiązaniem korzystnym. Należy pamiętać, że środki zgromadzone na PPE, IKE lub IKZE mogą stanowić także majątek wspólny małżonków, co dodatkowo czyni sprawę rozrządzenia nimi na wypadek śmierci niejednoznaczną.

... musi przeżyć oszczędzającego

Chociaż ustawodawca nie reguluje wyraźnie tej kwestii w ustawie o PPE, to samo rozrządzenie środkami w PPE, IKE lub IKZE jest skuteczne, jeżeli uposażony przeżyje oszczędzającego. Wskazanie osoby uposażonej nie rodzi po stronie wskazanego żadnych praw w samym momencie wskazania. Powstają one dopiero w momencie śmierci oszczędzającego.

Ta konstatacja ma istotne znaczenie zwłaszcza w sytuacji, gdy osoba uposażona umiera przed oszczędzającym lub też w tym samym momencie. Wówczas spadkobiercy osoby uposażonej nie mają roszczeń co do części środków, jakie miały przypaść uposażonemu w przypadku śmierci oszczędzającego. Potwierdzeniem tego jest treść art. 11 ust. 4 ustawy o IKE, który w takiej sytuacji czyni wskazanie osoby uposażonej bezskutecznym. W taki sam sposób należy ocenić konsekwencje śmierci uposażonego przed uczestnikiem na gruncie ustawy o PPE.

Pytanie, co w takim przypadku dzieje się z częścią środków przeznaczoną dla zmarłego uposażonego? Ustawa o IKE oraz IKZE stanowi, że co do zasady przyjmuje się, iż udział, który był przeznaczony dla zmarłego uposażonego, przypada w równych częściach pozostałym wskazanym osobom. Można mieć zastrzeżenia do takiego rozwiązania, biorąc pod uwagę brak ograniczenia kręgu osób uposażonych, skutki w postaci wyłączenia środków ze spadku oraz fakt, że jest to materia, która powinna być objęta wyraźną wolą oszczędzającego. Brak reakcji oszczędzającego może bowiem oznaczać, iż rozrządzenie środkami będzie niezgodne z jego rzeczywistym zamiarem.

Podobnej regulacji ustawodawca nie zastosował jednak w ustawie o PPE. Pozwala to przyjąć, iż razie wcześniejszej śmierci osoby uposażonej, przewidziana dla niej część środków wchodzi do spadku po uczestniku PPE.

Z kolei wcześniejsza śmierć jedynego uposażonego oznacza taki sam skutek dla PPE, IKE oraz IKZE. Środki zgromadzone w III filarze wchodzą do spadku po oszczędzającym.

Spadek po uposażonym

Odmiennie wygląda sytuacja, gdy osoba uposażona przeżyje oszczędzającego / uczestnika PPE, ale nie zdążyła zadysponować środkami. Prawo do części środków zgromadzonych w PPE, IKE lub IKZE wchodzi wówczas do spadku po tym uposażonym.

Autor jest radcą prawnym w Kancelarii Prawa Pracy Wojewódka i Wspólnicy Sp. k.

Źródło: Rzeczpospolita
REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA
NAJNOWSZE Z RP.PL
REKLAMA
REKLAMA