Wprowadzony do polskiego prawa 15 lat temu zapis windykacyjny pozwala w testamencie notarialnym zapisać konkretną rzecz lub prawo majątkowe wskazanej przez siebie osobie, która nabywa je z chwilą śmierci spadkodawcy. W rozpoznawanej sprawie sąd rejonowy stwierdził nabycie spadku na podstawie ustawy przez żonę i dzieci spadkodawcy, a jego syn nabył nadto na podstawie zapisu windykacyjnego własność zabudowanej nieruchomości. Sąd uznał, że testament został sporządzony przez osobę mającą pełną zdolność do dysponowania swoim majątkiem, a przekazanie najbardziej wartościowego składnika majątku jednemu ze spadkobierców ustawowych nie może być uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.
Czytaj więcej
Prawo nie daje nam możliwości świadomego podjęcia decyzji o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Tajemnice zmarłego chroni tajemnica bankowa. Rzecznik...
Sąd Okręgowy w Siedlcach był innego zdania, co do zapisu windykacyjnego. Uznał, że choć swoboda testowania stanowi jedną z podstawowych zasad prawa spadkowego, to szczególne okoliczności tej sprawy, w tym wieloletnie naganne zachowanie spadkodawcy wobec członków rodziny oraz skutki majątkowe dokonanego rozrządzenia jego majątkiem, uzasadniają stwierdzenie sprzeczności zapisu windykacyjnego z zasadami współżycia społecznego. W konsekwencji uznał tę czynność za nieważną na podstawie art. 58 § 2 kodeksu cywilnego, który mówi ogólnie, że czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego jest nieważna.
Swoboda testowania jest ograniczona zasadami współżycia społecznego
Syn, którego dotyczył zapis windykacyjny, odwołał się do Sądu Najwyższego broniąc decyzji ojca i wnosząc o zbadanie przez SN, czy w przypadku stwierdzenia naruszenia zasad współżycia społecznego taką czynnością, wyłączona jest swoboda testowania, a jeżeli tak, to w jakim zakresie i czy priorytetowe znaczenie zasady swobody testowania wyłącza stosowanie art. 58 § 2 k.c.
Czytaj więcej
Spadkobierca uczestnika postępowania o stwierdzenie nabycia spadku ponosi konsekwencje jego zaniechań. Jest tylko rok na naprawienie ewentualnych b...
Sąd Najwyższy wskazał, że swoboda testowania nie wyłącza możliwości dokonania na podstawie art. 58 § 2 k.c. oceny rozrządzenia testamentowego. Zasady rządzące dziedziczeniem wymagają ostrożnego stosowania tego przepisu, ale nie są podstawą do wyłączenia jego zastosowania.
Treść testamentu nie może zatem pozostawać w sprzeczności z przepisami
Już w uchwale z 18 lipca 2012 r. (sygn. akt: III CZP 46/12) SN stwierdził, aby wykładni przepisów o zapisie windykacyjnym dokonywać z uwzględnieniem potrzeby możliwie szerokiej realizacji woli spadkodawcy. Swoboda testowania jest jednak ograniczona poprzez porządek prawny. Treść testamentu nie może zatem pozostawać w sprzeczności z przepisami ustawy (ani zmierzać do jej obejścia), ani być niezgodna z zasadami współżycia społecznego.
Czytaj więcej
Podeszły wiek i związane z nim ograniczenia w postrzeganiu rzeczywistości nie przesądzają o niezdolności spadkodawcy do rozporządzeń na wypadek śmi...
– Za stwierdzeniem nieważności zapisu windykacyjnego na podstawie art. 58 § 2 k.c. powinny przemawiać szczególne okoliczności i klauzula ta powinna być stosowana w przypadkach wyjątkowych, mających dostatecznie silne uzasadnienie aksjologiczne – wskazał sędzia Tomasz Szczurowski.
Sygnatura akt: I CSK 3286/24
Opinia dla „Rzeczpospolitej”
prof. Bogudar Kordasiewicz, radca prawny
Nie jestem zwolennikiem ingerowania w treść testamentów na podstawie ich sprzeczności z zasadami współżycia społecznego, sądzę bowiem, że wystarczającą barierę chroniącą przed rozrządzeniami krzywdzącymi spadkobierców ustawowych tworzą przepisy o zachowku. Należy przy tym pamiętać, że unieważnienie zapisu windykacyjnego wywiera rozległy wpływ na zachowek, inne długi spadkowe oraz dział spadku. Jeśli zaś weźmie się pod uwagę, że często wartość przedmiotu zapisu windykacyjnego istotnie przekracza wartość pozostałego majątku spadkowego, to uzasadniony staje się wniosek, że unieważnienie zapisu windykacyjnego burzy całą konstrukcję następstwa prawnego stworzoną przez spadkodawcę. Taka ingerencja sięga moim zdaniem stanowczo za daleko.
