Były szef Agencji Wywiadu płk. Grzegorz Małecki
Czy o Michale Oksińskim, który dokonał zamachu w Krakowie, można już mówić jak o klasycznym „samotnym wilku”, czy raczej o sprawcy, który mógł być inspirowany ideologicznie np. przez poglądy pojawiające się w internecie?
Problem polega na tym, że zbyt mało wiemy na temat tej postaci. Informacje nie są wystarczające, aby zbudować pełny obraz zamachowca i odpowiedzieć na to pytanie. Na pewno była to osoba, która wpisuje się w typ określany przez nas jako samotny, indywidualny zamachowiec, osoba najprawdopodobniej samoradykalizująca się, ale jeszcze nic nie wiadomo na temat tego, jakie były źródła tej radykalizacji. Wiemy, że samodzielnie podjął działania – zatem wpisuje się we wzór tzw. active shooters, zamachowców, którzy występują od kilku lat w Stanach Zjednoczonych. Ale musimy brać też pod uwagę polski kontekst społeczny i polityczny. Na pewno była to osoba z zaburzeniami psychicznymi, być może dodatkowo ofiara jakiejś formy alienacji społecznej. Ale nie wiemy na jakim tle – rodzinnym, innym? To będzie wiadomo, gdy zostaną zbadane jego profile, telefony, opisane miejsce zamieszkania, środowisko.
Co może być motywem dokonania takiej zbrodni – radykalizm o podłożu nihilistycznym?
Wszystko na to wskazuje. Ale jak wspomniałem, musimy brać także pod uwagę konkretny kontekst społeczny, kulturowy. Kim ta osoba była, gdzie mieszkała, w jakim przebywała środowisku, jakie miała problemy. Nihilizm jest praźródłem radykalizacji, czyli buntu wobec otoczenia u młodzieży, która ma problemy z odnalezieniem się w dynamicznie zmieniającej się rzeczywistości.
Pamiętajmy, że był to przedstawiciel pokolenia Z, które zostało wychowane przez sieci społecznościowe, a w zasadzie algorytmy platform internetowych. Dlatego musimy na to nałożyć właśnie siatkę pojęć, które pozwalają opisać przedstawiciela konkretnej grupy społecznej. Nie możemy tego przypadku uniwersalizować, dlatego że każdy przypadek jest inny. Dokonał po raz pierwszy w Polsce takiego zamachu, dlatego musimy uważnie przyjrzeć się tej postaci, poszukać jakiegoś wzorca zachowań, i jednocześnie zakładać, że może to być sytuacja jednostkowa.
W ostatnim miesiącu mieliśmy do czynienia z atakami terrorystycznymi w szkołach.
Dlatego trudno nie dostrzec związku z zamachem w Krakowie. Po atakach w szkołach policja zatrzymała blisko dwustu młodych ludzi. Widzimy, że zjawisko radykalizacji ma poważny charakter. Ale też nie należy zupełnie wykluczyć innych hipotez, np. że mieliśmy do czynienia z oddziaływaniem zewnętrznym, czyli inspirowaniem zachowań przez obce służby specjalne, które mogą wykorzystywać różne kanały dotarcia, aby spowodować określone zachowania społeczne.
Czytaj więcej
Policjant mówi o szczęściu: AR-15 strzela pojedynczo, a sprawca nie przerobił broni. Prokuratura bada motyw, a ekspert ostrzega przed radykalizacją...
Dlaczego ataki typu „samotny wilk” są tak trudne do wykrycia dla służb?
Te osoby są całkowicie anonimowe. Nie mają zwykle kontaktu z innymi, zwykle nie obnoszą się ze swoimi zamiarami. Jeżeli taka osoba nie ma kontaktów z podejrzanymi środowiskami, nie afiszuje się ze swoimi poglądami w sposób zwracający uwagę służb specjalnych, gdy nie docierają do nich sygnały z jego otoczenia, to nie ma podstaw, aby kogoś takiego rozpracować. Dzisiaj musimy sobie odpowiedzieć na pytanie, jak głęboko służby powinny ingerować, na jakim etapie działać i jakimi narzędziami się posługiwać, aby wyłapać takie sytuacje. A potem co zrobić z takim człowiekiem? Być może na pewnym etapie edukacji powinna zareagować szkoła i skierować taką osobę na badania i leczenie psychiatryczne?
Nie zapominajmy jeszcze o hipotezie, że możemy mieć do czynienia z jakąś formą tzw. rozszerzonego samobójstwa. Powiązanie zabójstwa swojej rodziny z zamachem w Krakowie jest oczywiste. Pytanie, czy jego motywem było doprowadzenie do swojej śmierci w spektakularnych okolicznościach?
Jakie sygnały ostrzegawcze, czyli zmiany zachowania, najczęściej pojawiają się przed tego typu atakami?
To są osoby, które przede wszystkim mają zaburzone relacje społeczne. Ale jak wspomniałem, każdy przypadek jest inny i nie można też wykluczać, że staje się on zwolennikiem jakiejś ideologii i pod jej wpływem samodzielnie się radykalizuje. Obserwuje organizacje terrorystyczne, może się nimi inspirować, ale nie jest ich członkiem. Funkcjonują one jakby w oderwaniu od środowiska, od społeczeństwa.
Czy ten atak powinien zostać potraktowany jako sygnał ostrzegawczy przed tzw. piątą falą terroryzmu indywidualnego w Polsce? Myślę o osobach, które radykalizują się samodzielnie bez bezpośredniego powiązania z organizacją terrorystyczną. To nawiązanie do typologii amerykańskiego politologa Davida Rapoporta, który wyróżnił cztery fale terroryzmu: anarchistyczny, antykolonialny, neolewicowy i religijny.
Ewidentnie. Pojęcie „piątej fali” wprowadził ppłk Marek Świerczek z ABW ponad dekadę temu. To może oznaczać, że Polska została nim teraz dotknięta, chociaż poprzednie cztery fale terroryzmu na terenie Polski na szczęście nie występowały. Ta fala jest najmniej zideologizowana, a podłoże działań jest zindywidualizowane. Trzeba się liczyć z tym, że takie działania mogą niestety inspirować naśladowców. To obserwowaliśmy po atakach terrorystycznych w szkołach na początku października. Dlatego musimy zastanowić się nad wypracowaniem nowego modelu rozpoznawania i reagowania.
Jakie zmiany w prawie lub szkoleniu służb powinny nastąpić po takim zdarzeniu?
Należy stworzyć wyspecjalizowane struktury, które będą zajmować się tylko tymi zagadnieniami. Powinny one koordynować działania różnych instytucji państwa, zwłaszcza na poziomie lokalnym, dlatego że te zjawiska, co dzisiaj widzimy, nie dotyczą metropolii, ale miejscowości małych lub średnich. Na pewno trzeba je rozpoznawać.
Koordynację powinna przejąć policja czy ABW?
Policja, ale też ministerstwo, bowiem takie działania muszą prowadzić wspólnie zarówno ABW, Straż Graniczna, Straż Miejska oraz służby, które dysponują uprawnieniami operacyjno-rozpoznawczymi, we współpracy z kuratoriami, szkołami, ośrodkami pomocy społecznej. Muszą być w to włączone instytucje zajmujące się monitorowaniem cyberprzestrzeni. Trzeba zastosować nową metodologię działania i zapobiegania, czyli daleko posuniętą prewencję.
Czytaj więcej
– Platformy cyfrowe wychowują młodzież – mówi dr Konrad Ciesiołkiewicz. Ekspert w rozmowie z „Rz" przywołuje określenie, którego używa FBI: „nihili...
Jakie dobre praktyki z innych krajów mogłyby zostać zaadaptowane w Polsce?
Dzisiaj sięgamy do doświadczeń norweskich nazywając Oksińskiego polskim Breivikiem, ale moim zdaniem jest w tym przesada. Chociaż sposób działania był podobny. Breivik kierował swoją nienawiść głównie przeciw norweskim elitom, a jego motywacja była oparta na skrajnych poglądach. My powinniśmy sięgnąć do doświadczeń amerykańskich. Nie mówię, że adaptować tamtejsze rozwiązania, ale na pewno nawiązać kontakty z instytucjami, które zajmują się tą problematyką.
Niewątpliwie służby muszą wejść głębiej w tkankę społeczną i nawiązać ścisły kontakt z różnego rodzaju instytucjami, w tym pozarządowymi. W Polsce od dawna pokutuje przekonanie, że służby są w jakimś sensie wyalienowane, traktowane jako „obcy element”, to trzeba zmieniać i budować zaufanie, docierać do ludzi. Nie tylko organizować pogadanki, ale być obecnym w różnych miejscach, słuchać, jakie występują problemy. Po prostu trzeba skierować nowe siły do działań, które dotychczas nie były prowadzone. Służby muszą zrozumieć, że społeczeństwo się zmienia i występują zagrożenia, których nie można tłumaczyć tylko inspiracją z zewnątrz. W naszym społeczeństwie również występują procesy i zjawiska, które mogą negatywnie rzutować na bezpieczeństwo. Mogą one mieć oryginalne, lokalne zabarwienie.
