Prezydent Krakowa Łukasz Gibała ogłosił, że jeżeli rodzina zamachowca nie odbierze ciała, miasto nie będzie organizować pogrzebu. Zapowiedział złożenie wniosku do Collegium Medicum UJ, aby przejęło ciało zamachowca na cele naukowe. Wypowiedź ta wywołała medialną burzę i spore kontrowersje. Jeszcze większe poruszenie wywołała informacja, że w Bazylice Mariackiej została odprawiona msza św. za zastrzelonych rodziców i siostrę, ale także za samego zamachowca. Co ciekawe, tę intencję krytykowali również duchowni, a administrator bazyliki musiał wydać komunikat, w którym zdystansował się od jej inicjatora. Jednocześnie administrator tłumaczył, że modlitwa nie usprawiedliwia zbrodni ani nie umniejsza cierpienia osób pokrzywdzonych. Oba te wydarzenia nakazują postawić pytanie o kondycję nie tylko katolicyzmu, ale również humanizmu w naszym kraju.

Sprawa pogrzebu zamachowca z Krakowa 

W odniesieniu do wypowiedzi prezydenta Gibały można by uznać, że chodziło głównie o uniknięcie wydawania pieniędzy publicznych na pochówek zamachowca. Przy ogromnych problemach finansowych z pewnością nie byłby to jednak wydatek choćby zauważalny. Bardziej istotny okazuje się wątek symboliczny – wypowiedź można odczytywać jako odmowę pochówku sprawcy zamachu. Część komentujących przyjęła ten pomysł entuzjastycznie, argumentując, że przynajmniej w taki sposób zamachowiec przysłuży się dobru wspólnemu albo też – uciekając się do argumentacji religijnej – że w ten sposób odkupi część swoich win. Nie zabrakło jednak komentarzy, z których przebijała chęć wzięcia odwetu na ciele zamachowca. Badania naukowe miałyby być tu swoistą zemstą, skutkującą unicestwieniem zabójcy, po którym nie pozostałby żaden ślad. Powyższe komentarze trudno zaakceptować. Przeznaczenie ciała na słuszne cele naukowe nie może być karą, a pochówek należy się każdemu, bez względu na ocenę moralną jego czynów. Wynika to z przyrodzonej i niezbywalnej godności każdej osoby ludzkiej. Szczęśliwie problem rozwiązała osoba z rodziny zamachowca, deklarując zamiar zorganizowania pochówku. Dyskusja jednak toczy się dalej. Warto odwołać się w niej nie tylko do „Antygony”, ale także do Biblii.

Czytaj więcej

Tomasz Terlikowski: W awanturze o pochówek zamachowca z Krakowa chodzi o lincz

W Drugiej Księdze Samuela Gibeonici dokonali egzekucji przez powieszenie siedmiu potomków Saula. Było to drastyczne (należy pamiętać, że wydarzenia te miały miejsce ok. 1000 lat przed Chrystusem), a jednocześnie symboliczne wyrównanie rachunków pomiędzy Gibeonitami a Izraelem, który za panowania króla Saula zerwał przymierze z tym plemieniem, dokonując rzezi. Siedmiu mężczyzn zostało wydanych przez króla Dawida celem przywrócenia sprawiedliwości, a to według panujących zwyczajów oznaczało śmierć. Gibeonici pozostawili ciała straconych na wzgórzu, bez pochówku. Jednak matka dwojga z nich, Rispa, tygodniami pilnowała zwłok, odganiając ptaki i dzikie zwierzęta. Gdy Dawid dowiedział się o tym, nakazał pozbierać kości powieszonych. Odzyskał również szczątki swego dawnego wroga Saula i kości Jonatana, jego syna, które znajdowały się w Gileadzie. Następnie pogrzebano wszystkich w krainie Beniamina, w Selam, w grobie ojca Saula. Jak podaje Pismo: „Potem dopiero Bóg okazał się dla kraju łaskawy” (por. 2 Sm 21,1–14).

Należy pamiętać, że Dawid, jako pretendent do tronu, stał się rywalem Saula i jego potomków. Po śmierci Saula w wojnie z Filistynami wydanie jego siedmiu synów Gibeonitom mogło być politycznie korzystne dla Dawida. Można jedynie spekulować, czy nie był to również rodzaj zemsty na rodzie Saula. Tekst wskazuje, że los skazańców ani ich ciał niewiele obchodził króla. Dawid zreflektował się dopiero, gdy usłyszał o heroicznej postawie matki, samotnie broniącej szczątków przed znieważeniem. Ostatnie zdanie tej opowieści wskazuje, że pochowanie zarówno straconych, jak i Saula było wypełnieniem przez Dawida prawa Bożego. Warto przypomnieć, że już Księga Powtórzonego Prawa, w rozdziale o karze śmierci, nakazywała pochować skazańców: „Trup nie będzie wisiał na drzewie przez noc, lecz tegoż dnia musisz go pogrzebać” (Pwt 21,23).

Równie ciekawa jest opowieść o sprawiedliwym Tobiaszu, który żył w niewoli asyryjskiej. Gdy mściwy król Sennacheryb mordował Izraelitów, Tobiasz potajemnie, pod osłoną nocy, grzebał współbraci. Ryzykował własnym życiem i majątkiem, aby uczynić zadość Bogu i bliźnim. W końcu jednak doniesiono na niego królowi i Tobiasz musiał uciekać z Niniwy. Król pozbawił go całego majątku. Gdy po śmierci Sennacheryba Tobiasz mógł już wrócić do miasta, pozostał wierny swoim ideałom, pomimo że los (a może Bóg?) nie był dla niego łaskawy i wkrótce oślepł (por. Tb 1,17–2,10).

Czytaj więcej

Zamachowiec z Krakowa zostanie pochowany. Po ciało zgłosiła się rodzina

Postawa Tobiasza jest szczególnym przykładem bezinteresowności, opartej na szacunku dla godności każdego człowieka, również po jego śmierci. Tobiasz, podobnie jak Antygona, sprzeciwił się prawom ludzkim, aby zadośćuczynić prawu Bożemu. On również zapłacił za to ogromną cenę, choć nie tak wysoką jak bohaterka dramatu Sofoklesa. Ostatecznie jego postawa została nagrodzona.

To tylko dwie z wielu opowieści biblijnych mówiących o szacunku dla ciał zmarłych. Warto również wspomnieć o złożeniu do grobu Jezusa, który w ludzkim porządku został zaliczony do grona przestępców i umarł śmiercią przeznaczoną dla kryminalistów. Katechizm Kościoła Katolickiego stwierdza: „Ciała zmarłych powinny być traktowane z szacunkiem i miłością wypływającą z wiary i nadziei zmartwychwstania. Grzebanie zmarłych jest uczynkiem miłosierdzia względem ciała” (KKK 2300). Powyższa zasada dotyczy nie tylko chrześcijan i nie tylko osób, które w życiu przestrzegały podstawowych norm moralnych. Pochówek nie jest przywilejem ani nagrodą za dobre życie.

Wyjątki od obowiązku pochówku

W pewnych przypadkach Kościół może jednak odmówić katolickiego pochówku, w szczególności jeśli skutkowałoby to publicznym zgorszeniem wiernych (kan. 1184 § 1 KPK). Kanon ten pokazuje, że istotnym czynnikiem, który należy wziąć pod uwagę, jest wrażliwość społeczna. Nie oznacza to jednak w żaden sposób, że osoby, którym odmówiono katolickiego pochówku, nie powinny zostać pogrzebane ani że nie należy się za nie modlić. Kościół może odmówić własnego obrzędu liturgicznego, ale nie zmienia to zasady, że ciało zmarłego zasługuje na szacunek.

Czytaj więcej

Jakub Sewerynik: Ofiar pedofilii nie wystarczy wysłuchać. Papież Leon we Francji

Ks. Jan Zieja wspominał, że wracając do Polski w maju 1945 r., na trasie znajdował niepogrzebane zwłoki niemieckich żołnierzy: „Odprawiałem nad nimi modlitwy za zmarłych i, wziąwszy za łopatę, przy pomocy towarzyszy wędrówki grzebałem ich w ziemi”. Z kolei kard. Gulbinowicz wspominał, że jako młody ksiądz pewnego ranka spotkał starszą kobietę, sprzątaczkę z Urzędu Wojewódzkiego w Lublinie, która przekazała mu wiadomość o śmierci Stalina. Zaraz potem zapytała go, czy ktoś pomodli się za duszę takiego zbrodniarza. Młody ksiądz, poruszony wiarą kobiety, odprawił mszę w jego intencji. Kardynał podsumował po latach: „Prosta sprzątaczka nauczyła mnie pokory nawet dla największych łajdaków”.

Istotną kwestią jest jednak to, gdzie i jak takie modlitwy sprawować. Z pewnością bazylika, obok której zginęli ludzie, a wiele innych osób wciąż walczy o życie i zdrowie, nie była dobrym miejscem na odprawienie takiej mszy, szczególnie przed pogrzebami ofiar zamachu. Zapewne komuś zabrakło społecznej i duszpasterskiej wrażliwości. Czy jednak sama modlitwa może wywołać publiczne zgorszenie? Z pewnością jest okazją do przypomnienia, czym jest modlitwa dla chrześcijanina i co Chrystus mówił o miłości nieprzyjaciół. Modlitwa za zmarłych nie jest usprawiedliwieniem zbrodni ani zamachowca, nie jest również wymierzona przeciwko nikomu. Jednak ze względu na uczucia rodzin ofiar warto podejmować podobne decyzje z ostrożnością i wrażliwością.

Czytaj więcej

Czy można być Robin Hoodem w sutannie? Jakub Sewerynik o sprawie parafii w Grojcu

Nietrafiony pomysł z przekazaniem ciała na cele naukowe 

Pomysł przeznaczenia ciała zamachowca na cele medyczne wydaje się niefortunny również z tego powodu, że deprecjonuje szlachetność decyzji o oddaniu ciała na cele badawcze. Z pewnością nie przysporzy to chętnych do donacji. Nie dziwi więc rezerwa przedstawicieli Collegium Medicum wobec pomysłu prezydenta. O ile można zrozumieć obawy, że miejsce pochówku zamachowca mogłoby stać się obiektem kultu dla potencjalnych naśladowców, o tyle trudno przyjąć, że jedyną alternatywą jest jego unicestwienie. Propozycja przekazania ciała na cele naukowe jako sposób uniknięcia pochówku zamachowca wydaje się próbą dokonania pośmiertnego odwetu. Nie jest to dobre ani dla nauki, ani dla naszej kultury. Niewiele ma też wspólnego z chrześcijaństwem. Anglikański duchowny i działacz na rzecz pokoju Paul Oestreicher przypominał, że próbą naszego człowieczeństwa jest to, jak traktujemy naszych wrogów.

Autor jest radcą prawnym, mediatorem