Tu mgliście, tam niespójnie

Chcielibyśmy wiedzieć, co z polityką fiskalną w 2017 roku. Komisja Europejska w ostatnio opublikowanym, wyważonym, ale zarazem trafiającym w sedno problemów, Country Report 2016 twierdzi, że deficyt sektora finansów publicznych w 2017 roku wyniesie 3,4 proc. PKB. Na udokumentowaną odpowiedź rządu przyjdzie nam zapewne poczekać do kwietnia, kiedy Polska powinna przedłożyć KE kolejną aktualizację programu konwergencji. Wtedy się dowiemy, co rząd zamierza po stronie dochodów, podatków i jakiej ścieżki konwergencji fiskalnej ma zamiar się trzymać. Mgła się trochę rozrzedzi, będzie można podyskutować o konkretnych liczbach.

Brak wiedzy o elementarnych przedsięwzięciach wpływających na sytuację fiskalną w krótkim i długim okresie, choćby zmiany kwoty wolnej od podatku, wysokości bazowej stawki VAT, ulg i zwolnień podatkowych, nowych danin lub wyłączeń, wysokości składek społecznych, wieku emerytalnego – nie tylko zwiększa niepewność funkcjonowania podmiotów gospodarczych, ale też zasadniczo utrudnia prognozowanie makroekonomiczne.

Modele z dużą wagą czynnika cyklicznego, na których pracują ekonomiści z sektora komercyjnego, nie mogą być odpowiednio doważone przez wprowadzenie do nich jakościowej oceny skutków zmian instytucjonalnych i regulacyjnych. Bo nie wiemy, co to będą za zmiany. Pytanie, czy zmiana kwoty wolnej albo inne zmiany podatkowe mają wpływ na popyt krajowy, jest przecież pytaniem retorycznym. Brak informacji o planowanych zmianach w finansach publicznych naraża nas na poważne błędy w prognozach, bo tym sposobem czynnik cykliczny musi w nich zyskiwać na wadze, co powoduje monotoniczne zwyżki lub spadki poszczególnych wskaźników.

Nie jest to sytuacja komfortowa dla żadnej osoby ani instytucji krajowej czy zagranicznej zajmującej się profesjonalnie prognozowaniem makroekonomicznym.

Plan Morawieckiego, czyli problem ze spójnością

Naszej luki w wiedzy o polityce gospodarczej wybiegającej poza rok 2016 raczej nie wypełnia wieloletni plan zarysowany przez wicepremiera Mateusza Morawieckiego.

Po pierwsze, ma on charakter bardzo ogólny, kierunkowy; po drugie, obciążony jest grzechem braku spójności na szczeblu makroekonomicznym.

Zostawmy na boku ocenę hierarchii wybranych celów i dobór instrumentów w tym planie. Zostawmy też diagnozę stanu obecnego i wynikającą z tego terapię. Inaczej mówiąc: odłóżmy na bok wszystko, co może być przedmiotem sporów interpretacyjnych lub zarzutów braku wystarczającej staranności o precyzję sformułowań. Skupmy się zaś wyłącznie na jednym aspekcie: na makroekonomicznych niespójnościach. Bo to one właśnie wydają się zasadniczą słabością planu modernizacyjnego.

Otóż wzrost może być finansowany tylko z trzech źródeł: oszczędności krajowych, oszczędności zagranicznych bądź z długu. Jaka jest dostępność tych źródeł w naszym przypadku?

Zasób oszczędności krajowych składa się z dwóch podzbiorów: oszczędności prywatnych – podmiotów i instytucji o statusie rezydentów, oraz oszczędności publicznych. Oszczędności krajowe są niskie. Oszczędności publicznych nie ma. Są za to dezoszczędności, bo taką rolę odgrywa sekularny deficyt sektora publicznego, który prowadzi do systematycznego wzrostu długu publicznego. Ten regularny wzrost został odwrócony dotąd raz, po przejęciu przez rząd PO–PSL obligacyjnej części portfela OFE. Przestrzeń, jako się wówczas otworzyła w finansach publicznych, nie została, jak wiemy, wykorzystana do sfinansowania wzrostu inwestycji. Ewentualne przejęcie przez ten rząd pozostałej części aktywów OFE mogłoby co prawda wpłynąć na ograniczenie potrzeb pożyczkowych, nie pociągnęłoby jednak za sobą skokowego spadku długu publicznego. Zniszczyłoby za to giełdę.

W planie Morawieckiego wyraźnie brakuje określenia metod zwiększania zasobu oszczędności krajowych. Co gorsza, bieżąca polityka, wdrożone właśnie rozwiązania wręcz demobilizują do oszczędzania, a zachęcają do konsumpcji. Demotywują też sektor bankowy do intermediacji finansowej nakierowanej na wzrost finansowania inwestycji, a zachęcają banki do finansowania wysokomarżowych produktów, czyli kredytów konsumpcyjnych. O zmniejszeniu dezoszczędności generowanych przez sektor publiczny nie ma mowy. Przesunięcie w górę ścieżki konwergencji fiskalnej, wejście na poziom deficytu general government „blisko 3 proc. PKB" wręcz te dezoszczędności zwiększa.

Rząd wyraźnie odcina się od dalszego importu oszczędności z zagranicy. Naturalnie poza bezzwrotnym w dużym stopniu finansowaniem się z funduszy unijnych w ramach wieloletniego planu finansowego, które to finansowanie jest i tak niezależne od planu Morawieckiego, oraz sięganiem po zwrotne środki z międzynarodowych instytucji finansowych, które udostępniają je najczęściej na określone projekty na warunkach „debt for equity".