Od marca mniej więcej widać było, że deficyt budżetowy znacznie przekroczy ten planowany. Po trzech miesiącach ubytek w kasie wynosił 68 procent planu, podczas gdy dochody zrealizowano  tylko w 20 procentach. Takie sytuacje się zdarzają, co więcej, Ministerstwo Finansów nieraz przez takie rafy przechodziło.

Można się było zabezpieczyć

Pod koniec 2012 roku, kiedy w obliczu spowalniającego wzrostu rząd, dokonując korekty budżetu na ten rok, brał zapewne pod uwagę, że scenariusz może być jeszcze gorszy niż założony. Zwykle w takich sytuacjach Ministerstwo Finansów „zabezpiecza" się na taką ewentualność, prognozując niską inflację, ale też i bardziej konserwatywną dynamikę wzrostu. Każdy minister woli bowiem superatę niż manko w kasie. Szczególnie w sytuacji, kiedy dług do PKB przekracza 50 proc., co ogranicza pole manewru, o czym wszyscy w resorcie finansów doskonale wiedzą.

Innym rozwiązaniem było założenie większego deficytu, zakładając bezpiecznie niższe dochody, niż wynikające z prognozy, aby później być mile zaskoczonym. Lub przynajmniej zaskoczonym nie być. Żadnego z tych ruchów jednak nie wykonano.

W ostatnim raporcie Komisja Europejska zwraca uwagę na ciągłe niedoszacowywanie przez Polskę dochodów budżetowych w okresie spowolnienia. Innymi słowy, gdy nasza gospodarka spowalnia, dochody budżetowe spadają silniej niż zwalnia gospodarka, a resort finansów jakoby nie jest w stanie tego przewidzieć. Nie wierzę, aby po 24 latach gospodarki rynkowej Ministerstwo Finansów mogło popełniać tak szkolne błędy.

To nie był błąd, raczej wiara, że najgorsze już za nami, a jak będzie źle, to będzie można składkę do otwartych funduszy emerytalnych zawiesić. Za bardzo uwierzono w Zieloną Wyspę. 2011 był wyjątkowo złudny, po nim bowiem przyszedł znacznie gorszy 2012, z istotnym pogorszeniem dopiero w drugiej połowie roku, bo pierwsze wypadło wyjątkowo dobrze ze względu na boom inwestycyjny napędzany Euro 2012.

Tuż po Euro wraz ze spowalniającą gospodarką znacznie zwolnił też silnik publicznych inwestycji.  No i weszliśmy w jeszcze gorszy rok 2013, gdzie inwestycje publiczne są znacznie niższe niż przed rokiem, tym samym negatywnie wpływając na wzrost PKB, a konsumpcja Polaków nie jest już wspierana obniżkami podatków – wręcz odwrotnie – obciążenia podatkowe nieco nawet wzrastają. Stąd też tak słabe dochody budżetowe. Minister Finansów zapewne wciąż miał nadzieję na odbicie w gospodarce, licząc zapewne, że gdyby ubytek dochodów zamknął się kwotą rzędu 15 miliardów złotych, udałoby się ją „rozłożyć" w budżecie, przesuwając część deficytu na rok kolejny.

Rząd  w pułapce

Dziura okazała się jednak większa, a przesunięcie jej na przyszły rok oznaczałoby taki sam jak obecnie problem z deficytem, tyle że wszystko to działoby się znacznie bliżej wyborów. Cały obecny problem wynikał z próby zbyt szybkiego zejścia z deficytem i relatywnie zbyt ekspansywnej polityki fiskalnej w poprzednich latach.

W konsekwencji wprowadziło to rząd w pułapkę, z której były tylko dwa wyjścia: albo dokonać 24 miliardów oszczędności, ale zawiesić działanie zasad związanych z przekroczeniem pierwszego progu długu publicznego. Gdyby ministerstwo wcześniej brało taki scenariusz pod uwagę, to podobnie jak w 2009 roku ograniczyłoby część wydatków bieżących, unikając kumulacji cięć w ostatnim kwartale tego roku. A przede wszystkim bardziej konserwatywnie prognozowałoby tegoroczny budżet. No cóż, ta lekcja zbytniego optymizmu wszystkich nas będzie kosztować, bowiem populiści progów bać się już nie będą.