Być księciem to niebezpieczne zajęcie

785 lat temu, 24 listopada 1227 roku, książę Leszek Biały został zamordowany w czasie zjazdu piastowskich władców. Tekst z archiwum "Rzeczpospolitej", z dodatku "Władcy Polski"

Bratobójcza walka o władzę

Choć Bezprym był pierworodnym synem Bolesława Chrobrego, ojciec wybrał na swego następcę młodszego Mieszka. Bezprym został wygnany, lecz wrócił z ruską pomocą i wypędził Mieszka II. Rządził okrutnie i został po kilku miesiącach zamordowany w 1032 r., jak pisze Marek D. Kowalski w książce "Piastowie. Słownik biograficzny", nie bez udziału braci: Mieszka i Ottona.

Pierworodny syn Władysława Hermana Zbigniew rywalizował z bratem Bolesławem Krzywoustym o podział ojcowizny i musiał szukać schronienia, a także pomocy za granicą. Wezwany przez brata do powrotu, jak pisał kronikarz Gall, "przybył nie w pokornej, lecz w wyzywającej postawie, dając do poznania, że nie będzie wasalem brata, lecz że bratu będzie rozkazywał" - ale też został oskarżony (czy słusznie?) o przygotowywanie zamachu na Krzywoustego. Skończyło się to dla niego fatalnie. Krzywousty kazał Zbigniewa oślepić. Patrycja Gąsiorowska, autorka biogramu Zbigniewa, jest zdania, że - wbrew powszechnie przyjętym poglądom - Zbigniew prawdopodobnie przeżył drastyczną operację i został wygnany.

Zwada braci Baltazara i Jana, rządzących w księstwie żagańskim, skończyła się śmiercią pierwszego z nich. Jan wypędził Baltazara z jego części, a gdy ten odzyskał władzę, po kilku latach, w 1472 r., najechał Żagań i uwięził brata. Baltazar jeszcze tego samego roku umarł w niewoli. Jak pisze Anna Waśko, plotki głosiły, że został zagłodzony.

Drastycznie obszedł się Henryk III, książę głogowski, z księciem legnickim Henrykiem V Grubym, zwanym też Brzuchatym. Nie mogąc przeboleć, że to nie jemu przypadł Wrocław (zapisany w testamencie przez Henryka Probusa), lecz Henrykowi, za którym opowiedzieli się mieszczanie, porwał go w 1283 roku i umieścił w skrzyni z dwoma otworami: dla przyjmowania pożywienia i wypróżniania się. Trzymał go w niej prawie sześć miesięcy, doprowadziwszy do tego, że z Grubego "ud i pleców wypełzła masa robactwa, zwłaszcza że nie mógł ani stać, ani siedzieć i ani nawet leżeć". Henryk V Gruby odzyskał wolność, gdy zgodził się na oddanie dużej części księstwa wrocławskiego. Do zdrowia już nie powrócił i zmarł dwa lata później.

Wzajemna nienawiść Mikołaja II, księcia opolskiego, i Kazimierza II, księcia cieszyńskiego, skończyła się dla tego pierwszego utratą głowy. W 1497 r. podczas zjazdu książąt śląskich w Nysie Mikołaj, obawiając się aresztowania przez Kazimierza, ranił go sztyletem. Jerzy Rajman uważa, że czyn miał znamiona szaleńczego wybuchu. Mikołaj uciekł do kościoła, ale mimo prawa azylu został stamtąd wyciągnięty i z inspiracji księcia Kazimierza bezprawnie, bo wyrokiem sądu miejskiego, skazany na śmierć i ścięty. Jego mienie zagarnął Kazimierz.

Sztylet i trucizna

Ofiarą zamachu padł Leszek Biały, który zginął w 1227 roku podczas zjazdu książąt w Gąsawie z ręki Pomorzan. Udało mu się wydostać z łaźni, w której zaskoczyli go zamachowcy, lecz nie uciekł daleko. Został dopadnięty w najbliższej wsi i zabity. Jak pisze Andrzej Marzec, w tak drastyczny sposób Świętopełk, namiestnik Leszka Białego na Pomorzu Gdańskim, bronił przed nim swej zagrożonej niezależności i aspiracji książęcych. Gospodarzem zjazdu był książę Władysław Odonic Plwacz, którego uważano za zamieszanego w zamach, Jednak Krzysztof Ożóg jest zdania, że można mu tylko zarzucić brak dbałości o bezpieczeństwo zebranych. Królewskie aspiracje Henryka IV Probusa (Prawego) miały ponoć spowodować jego otrucie. Poseł wysłany do papieża z prośbą o zgodę na koronację, zdefraudował pieniądze na misję i chcąc uniknąć odpowiedzialności, wszedł w konszachty z medykiem księcia, a ten już zrobił swoje. Po kilku miesiącach Probus, coraz bardziej chory, zmarł w 1290 r.

Tragicznie zakończyło się porwanie króla Przemysła II, którego margrabiowie brandenburscy (dwóch z nich to jego siostrzeńcy) chcieli pozbawić wolności aż do czasu, gdy zrzeknie się praw do Pomorza Gdańskiego. Jednak podczas akcji porywaczy w Rogoźnie w 1296 roku król został ciężko ranny. Kierujący porwaniem, widząc, że nie zdoła Przemysła dowieźć do celu, a naraża się na to, że dopadnie go pościg, postanowił dobić króla.

Piast mazowiecki Bolesław, który odziedziczył księstwo halickie po dziadku i rządził w nim jako Jerzy II, został otrutyw1340 roku przez bojarów. Jego śmierć otworzyła drogę Kazimierzowi Wielkiemu do przejęcia księstwa. Bolesław Jerzy zmarł bowiem bezpotomnie, a na mocy układu w takim wypadku król polski obejmował jego władztwo. Trucizna miała być także przyczyną śmierci biskupa płockiego Henryka z Piastów mazowieckich, który, nie bacząc na swój duchowny status, ożenił się z córką księcia Witolda Ryngałlą. Być może to ona wyprawiła go na tamten świat w 1392 lub1393 roku.

Pogłoski o otruciu pojawiły się po śmierci ostatniego księcia mazowieckiego JanuszaIIIw1526 r. Jednak książę być może sam się otruł -wypiwszy za dużo alkoholu (według kronikarza Bielskiego) lub zmarł na dziedziczną wśród Piastów mazowieckich gruźlicę (według Długosza).

Na polu bitwy

Piastowie ginęli także na polu bitwy. Henryk Sandomierski, jeden z nielicznych polskich krzyżowców (ściągnął do Polski zakon joannitów i ufundował im klasztor i szpital w Zagości), zginął w zasadzce podczas wyprawy przeciw Prusom w 1166 r. Bolesław, syn Mieszka Starego, poległ w krwawej bitwie pod Mozgawą w 1195 roku, będącej rezultatem walki jego ojca o Kraków ze stronnikami jego małoletniego bratanka Leszka Białego. W walce z Tatarami pod Legnicą poniósł w 1241 r. śmierć Henryk Pobożny. Pozbawione głowy ciało księcia poznano po szóstym palcu u lewej stopy.