Zgodnie z przepisami kodeksu wyborczego wygaśnięcie mandatu radnego następuje w przypadku:

- śmierci,

- utraty prawa wybieralności lub nieposiadania go w dniu wyborów,

- odmowy złożenia ślubowania,

- pisemnego zrzeczenia się mandatu,

- naruszenia ustawowego zakazu łączenia mandatu radnego z wykonywaniem określonych w odrębnych przepisach funkcji lub działalności,

- wyboru na wójta oraz niezłożenia w terminach określonych w odrębnych przepisach oświadczenia o swoim stanie majątkowym.

Wystąpienie któregokolwiek z wymienionych wyżej zdarzeń powoduje, że mandat radnego wygasa z mocy prawa. Fakt ten wymaga jednak potwierdzenia. Przepisy kodeksu wyborczego wskazują dwa podmioty zobowiązane do stwierdzenia wygaśnięcia mandatu radnego. Pierwszym jest organ uchwałodawczy danej jednostki samorządu terytorialnego. Będzie to zatem rada (gminy, powiatu) sejmik województwa. Drugim jest komisarz wyborczy. O ile np. rada gminy wygaśnięcie mandatu radnego stwierdza uchwałą, o tyle komisarz wyborczy wydaje w tej sprawie postanowienie.

Zarówno uchwała rady (sejmiku), jak i postanowienie komisarza wyborczego stwierdzające wygaśnięcie mandatu radnego mają charakter wyłącznie deklaratoryjny (tzn. że nie kreują nowej sytuacji prawnej i faktycznej, ale jedynie stwierdzają jej zaistnienie).

Nie tylko rada

Kompetencje organu uchwałodawczego i komisarza wyborczego w zakresie stwierdzania, że mandat radnego wygasł, zostały podzielone według rodzaju zdarzeń ten skutek wywołujących.

I tak rada stwierdza wygaśnięcie mandatu radnego w przypadku: odmowy złożenia ślubowania; naruszenia ustawowego zakazu łączenia mandatu radnego z wykonywaniem określonych w odrębnych przepisach funkcji lub działalności; niezłożenia w terminach określonych w odrębnych przepisach oświadczenia o swoim stanie majątkowym.

Komisarz wyborczy stwierdza, że mandat radnego wygasł, w przypadku śmierci, pisemnego zrzeczenia się mandatu i wyboru na wójta.

Natomiast gdy przyczyną wygaśnięcia mandatu radnego jest utrata prawa wybieralności lub nieposiadanie go w dniu wyborów, wystąpienie tego zdarzenia raz stwierdza komisarz wyborczy, a raz właściwy organ uchwałodawczy gminy.

W sytuacji, w której przyczyną wygaśnięcia mandatu radnego jest prawomocne orzeczenie sądu:

- pozbawiające radnego praw publicznych;

- ubezwłasnowolniające radnego;

- skazujące radnego na karę pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego lub umyślne przestępstwo skarbowe;

- stwierdzające utratę prawa wybieralności za tzw. kłamstwo lustracyjne

– wówczas postanowienie stwierdzające wygaśnięcie mandatu radnego wydaje komisarz wyborczy. On też stwierdza, że mandat wygasł na skutek prawomocnego orzeczenia Trybunału Stanu pozbawiającego radnego praw wyborczych.

Natomiast organ uchwałodawczy stwierdza wygaśnięcie mandatu radnego w pozostałych przypadkach utraty lub nieposiadania w dniu wyborów prawa wybieralności, czyli w sytuacjach określonych w art. 10 § 1 i art. 11 § 1 kodeksu wyborczego.

Komisarz ma mniej czasu

Postanowienie komisarza wyborczego stwierdzające wygaśnięcie mandatu radnego wydawane jest w terminie 14 dni od dnia wystąpienia przyczyny wygaśnięcia mandatu. Następnie ogłasza się je w wojewódzkim dzienniku urzędowym oraz podaje do publicznej wiadomości w Biuletynie Informacji Publicznej jednostki samorządu terytorialnego, w której radny był członkiem organu stanowiącego.

Natomiast w przypadkach, gdy organem właściwym do stwierdzenia wygaśnięcia mandatu jest organ uchwałodawczy jednostki samorządu terytorialnego, to uchwałę taką podjąć należy w ciągu miesiąca od dnia wystąpienia przyczyny wygaśnięcia mandatu.

Ponadto przed podjęciem uchwały o wygaśnięciu mandatu należy umożliwić radnemu złożenie wyjaśnień. Podjętą uchwałę o wygaśnięciu mandatu radnego doręcza się niezwłocznie zainteresowanemu i przesyła wojewodzie oraz komisarzowi wyborczemu.

Bezczynność organów

Zarówno 14-dniowy termin wyznaczony przez ustawodawcę komisarzowi wyborczemu, jak i miesięczny termin na zajęcie stanowiska przez organ uchwałodawczy mają jedynie instrukcyjny charakter. Oznacza to, że po ich upływie ani komisarz wyborczy, ani rada nie tracą kompetencji do wydania stosownych postanowień czy uchwał.

Jednocześnie ustawodawca w sposób jednoznaczny wskazał tryb postępowania w sytuacji, w której to rada gminy (powiatu) sejmik województwa nie podejmują uchwały stwierdzającej, że mandat radnego wygasł. W takiej sytuacji kodeks wyborczy wskazuje, że wojewoda może wydać zarządzenie zastępcze stwierdzające, że mandat radnego wygasł.

A jak należy postępować, gdy w zwłoce pozostaje komisarz wyborczy? Na to pytanie kodeks wyborczy wprost nie odpowiada. Jednak jak wskazuje Maciej Kiełbus, partner w kancelarii Dr Krystian Ziemski & Partners Kancelaria Prawna sp.k., jedyną możliwością wydaje się tutaj skarga do Państwowej Komisji Wyborczej, która zgodnie z art. 160 § 1 kodeksu wyborczego m.in. sprawuje nadzór nad przestrzeganiem prawa wyborczego oraz rozpatruje skargi na działalność komisarzy wyborczych. Konsekwencją takiej skargi mogą być wytyczne PKW wydane w trybie art. 161 kodeksu wyborczego, które są wiążące dla pozostającego w bezczynności komisarza.

Co do zasady radny ma możliwość zaskarżenia uchwały organu stanowiącego (postanowienia komisarza wyborczego) stwierdzającego, że jego mandat wygasł do sądu administracyjnego. Skargę taką wnieść trzeba w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia radnemu uchwały lub postanowienia. Skargę wnosi się za pośrednictwem organu, który stwierdził wygaśnięcie mandatu.

Z woli ustawodawcy skarga do sądu administracyjnego nie przysługuje radnemu w dwóch przypadkach. Po pierwsze, gdy przyczyną wygaśnięcia mandatu jest śmierć radnego. Po drugie w sytuacji, w której radny traci mandat w związku z wyborem na wójta (burmistrza, prezydenta miasta).

Kiedy wygasa mandat

Skoro uchwała rady gminy (powiatu) sejmiku województwa, jak i postanowienie komisarza wyborczego stwierdzające wygaśnięcie mandatu radnego ma charakter deklaratoryjny, oznacza to, że momentem, w którym nastąpiło wygaśnięcie mandatu, jest data zdarzenia wywołującego ten skutek. Może to być zatem np. data śmierci radnego czy data uprawomocnienia się wyroku skazującego. Należy jednak pamiętać, że w niektórych sytuacjach wygaśnięcie mandatu radnego nastąpi z inną datą.

Tak jest w przypadku, gdy wygaśnięcie mandatu stwierdza wojewoda. Zgodnie bowiem z art. 98 ust. 5 ustawy o samorządzie gminnym wydane przez wojewodę zarządzenie zastępcze staje się prawomocne wraz z upływem terminu do jego zaskarżenia. Zatem dopiero po upływie tego terminu mandat radnego wygasa.

Tak samo będzie w przypadkach, w których uchwała rady bądź postanowienie komisarza wyborczego zostanie zaskarżone do sądu administracyjnego. W takich sytuacjach mandat radnego wygasa wraz z uprawomocnieniem się orzeczenia sądu oddalającego skargę.

Wyrok wojewódzkiego sądu administracyjnego oddalający skargę na uchwałę o wygaśnięciu mandatu radnego staje się prawomocny po upływie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej do Naczelnego Sądu Administracyjnego, czyli po upływie 30 dni od dnia doręczenia stronie odpisu wyroku wraz z uzasadnieniem, które sporządzane jest na wniosek.

Natomiast wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego jest prawomocny od dnia jego ogłoszenia. Jeżeli wniesiono skargę kasacyjną od wyroku wojewódzkiego sądu administracyjnego oddalającego skargę na uchwałę o wygaśnięciu mandatu radnego, wygasa on z chwilą ogłoszenia wyroku przez Naczelny Sąd Administracyjny.

podstawa prawna: ustawa z 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy (DzU z 2011 r. nr 21, poz. 112 ze zm)

Kiedy dopuszczalna skarga do sądu

Mandatu radnego stołecznej dzielnicy wybranego do jej zarządu nie wygasza komisarz wyborczy, ale rada.

Tak wynika z wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 lipca 2015 r. NSA rozpatrywał skargę kasacyjną prezydent m.st. Warszawy od wyroku WSA w Warszawie, który stwierdził ważność uchwały Rady Dzielnicy Bemowo stwierdzającej wygaśnięcie mandatu radnego z powodu jego wyboru na wiceburmistrza tej dzielnicy. W swojej skardze kasacyjnej prezydent Warszawy argumentował, że mandat radnego wybranego do zarządu dzielnicy m.st. Warszawy wygaszać powinien komisarz wyborczy, a nie rada.

NSA tego stanowiska nie podzielił. W swoim wyroku wskazał, że wybór na stanowisko wiceburmistrza dzielnicy m.st. Warszawy nie może być uważany za równoważny z wyborem wójta (burmistrza, prezydenta miasta). Jest bowiem wyborem pośrednim, dokonywanym przez radę, podczas gdy wybór wójta następuje w wyborach bezpośrednich przez mieszkańców.

W ocenie NSA jest to argument wystarczający, aby stosować odmienny tryb stwierdzania wygaśnięcia mandatu radnego, który został wybrany na wójta, i odmienny w przypadku radnego wybranego na wiceburmistrza warszawskiej dzielnicy, która jest jedynie jednostką pomocniczą gminy.

O ile zatem radnemu wybranemu na wójta mandat wygasi komisarz wyborczy i radny na to postanowienie do sądu skarżyć się nie może, o tyle w przypadku radnego wybranego do zarządu dzielnicy sprawa jest odmienna. Jego mandat wygasza rada, a na jej uchwałę zainteresowany może wnieść skargę do sądu. sygnatura akt: II OSK 1548/15

Z orzecznictwa sądów administracyjnych

W świetle art. 24f ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym dopuszczalne jest korzystanie przez radnego przy prowadzeniu działalności gospodarczej z mienia gminy, które jest powszechnie dostępne. Przykładowo nie będzie wykorzystywaniem mienia gminy w rozumieniu ww. przepisu korzystanie przez radnego przy wykonywaniu działalności gospodarczej z publicznej drogi gminnej.

wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 listopada 2014 r., sygn. II OSK 2843/14

Żaden przepis powszechnie obowiązującego prawa nie nakłada na radę gminy obowiązku uzasadniania uchwały o wygaśnięciu mandatu radnego. Uchwała ta może mieć uzasadnienie i jeśli je ma, to jest to okoliczność bardzo pomocna przy dokonywaniu oceny jej prawidłowości. Sam fakt braku uzasadnienia nie powoduje jednak, że uchwała rażąco narusza prawo.

wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 września 2014 r., sygn. II OSK 2282/14

Radny, wcześniej pełniący również funkcję burmistrza, powinien mieć świadomość znaczenia faktu zamieszkiwania na terenie działania danej rady. Ustawodawca uzależnił czynne prawo wyborcze, a przez to również bierne prawo wyborcze, od zamiaru osoby stałego pobytu w danej miejscowości. Ustalenie faktu stałego zamieszkania na potrzeby czynnego i biernego prawa wyborczego w wyborach municypalnych powinno mieć z jednej strony na względzie ułatwienie obywatelom – członkom lokalnej wspólnoty samorządowej – dostępu do udziału w wyborach, z drugiej zaś strony nie może być przyzwoleniem na nadużywanie tego prawa. Dlatego dla oceny miejsca stałego pobytu nie należy kierować się wyłącznie oświadczeniem osoby zainteresowanej. Konieczne jest też uwzględnienie okoliczności zewnętrznych mogących świadczyć o tym, że dana osoba rzeczywiście zamierza stale przebywać w tej miejscowości.

wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z 17 kwietnia 2014 r., sygn. II SA/Go 223/14

Uprawnienia do głosowania w wyborach samorządowych nie należy wiązać z dokonaniem czynności materialno-technicznej, jaką jest zameldowanie. Instytucja zameldowania ma bowiem charakter wyłącznie ewidencyjno-porządkowy. Nie można utożsamiać miejsca zamieszkania z miejscem zameldowania na pobyt stały.

wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 27 marca 2014 r., sygn. II SA/Po 137/14

Jeżeli radny zawarł z gminą umowę dzierżawy nieruchomości stanowiącej własność gminy, uzyskując w ten sposób tytuł prawny o charakterze obligacyjnym do nieruchomości gminnej, natomiast w czasie trwania umowy dzierżawy gmina bez rozwiązania tej umowy nie mogła zawierać z innymi podmiotami umów dzierżawy, użyczenia, należy uznać, że w tych okolicznościach została spełniona norma określona w art. 24f ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym, co skutkowało wygaśnięciem mandatu radnego.

wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 25 marca 2014 r., sygn. II OSK 415/14

Podjęcie przez radę gminy uchwały o wygaśnięciu mandatu radnego może nastąpić tylko wtedy, gdy zaistnieją kumulatywnie wszystkie przesłanki określone w art. 24f ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym: prowadzenie przez radnego działalności gospodarczej na własny rachunek lub wspólnie z innymi osobami i wykorzystanie przy prowadzeniu tej działalności gospodarczej mienia komunalnego gminy, w której radny uzyskał mandat. Stwierdzenie wystąpienia przesłanek z art. 24f ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym, przy jednoczesnym ustaleniu niezaprzestania prowadzenia przez radnego tej działalności gospodarczej w ciągu trzech miesięcy od dnia złożenia ślubowania, stanowi podstawę do wygaśnięcia mandatu radnego.

wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z 18 lutego 2014 r., sygn. II SA/Bd 107/14