Weszły w życie istotne zmiany w zachowkach

Wejście w życie ustawy o fundacji rodzinnej wprowadza istotne zmiany w ustalaniu i wypłacaniu świadczeń dla osób pominiętych w testamencie.

Publikacja: 31.05.2023 02:24

Weszły w życie istotne zmiany w zachowkach

Foto: Adobe Stock

Wnioski o założenie fundacji rodzinnej już wpływają do sądu. Jak jednak mówi pierwsza fundatorka dr Małgorzata Rejmer, prezes Kancelarii Finansowej Lex, przez kilka miesięcy, a może i dłużej przedsiębiorcy rodzinni, choć oceniają nowe rozwiązanie dobrze, raczej będą się przyglądać, jak ono działa i czy ustawodawca go nie zmieni.

Całkowicie pominięci

Zanim regulacje o fundacji rodzinnej weszły w życie (co nastąpiło 22 maja br; DzU z 2023 r. poz. 326), pojawiały się głosy, że mogą one służyć fundatorom do omijania przepisów o zachowku.

Zachowek, przypomnijmy, ma chronić interesy pominiętych w testamencie czy wcześniejszych darowiznach najbliższych zmarłego – małżonka, dzieci, wnuki oraz rodziców. Wynosi jedną drugą wartości spadku, do którego wskazane osoby powołane byłyby z mocy ustawy (a w przypadku małoletniego lub trwale niezdolnego do pracy wynosi dwie trzecie). Jego wypłata to rola spadkobierców. Co ważne, do podstawy wyliczenia zachowku dolicza się praktycznie wszystkie poważniejsze darowizny, jakie spadkodawca bliskim za życia uczynił.

Oto, jak możliwość omijania zachowku wyjaśnia prof. Bogudar Kordsiewicz: – Fundator wnosi do fundacji rodzinnej firmę wartą 1 mln zł, a następnie zarządza jej majątkiem. W chwili jego śmierci majątek należący formalnie do fundacji, ale wypracowany przez niego wynosi 20 mln zł. Mężczyzna ma dwoje dzieci z pierwszego małżeństwa, które pomija bez usprawiedliwionej przyczyny w testamencie i nie są oni przewidziani jako beneficjenci fundacji. W takiej sytuacji na poczet ustalenia ich zachowku zostanie zaliczony tylko 1 mln zł, jeśli od założenia fundacji do śmierci spadkodawcy upłynie mniej niż 10 lat. A jeśli upłynie więcej, ten wypracowany przez spadkodawcę majątek fundacji zostanie przy obliczaniu zachowku całkowicie pominięty – podkreśla proc. Kordasiewicz.

Dr Rejmer wskazuje natomiast, że obecnie zachowek, zwłaszcza w rodzinie z firmą, już nie pełni roli zabezpieczającej, natomiast dotychczasowe jego stosowanie utrudniało lub uniemożliwiało utrzymanie jej w całości po śmierci właściciela.

Czytaj więcej

Fundacja rodzinna tuż-tuż. Jakie zmiany w podatkach

Zwykli zachowkobiorcy

Przy fundacji rodzinnej dokonano jednak generalnych zmian dotyczących zachowku. W dodanym do kodeksu cywilnego art. 997 (1) zapisano, że obowiązany do zapłaty zachowku może żądać odroczenia terminu jego płatności, rozłożenia go na raty, a w wyjątkowych przypadkach obniżenia, przy uwzględnieniu sytuacji osobistej i majątkowej uprawnionego do zachowku i zobowiązanego do jego zapłaty. Terminy rat nie mogą przekraczać łącznie pięciu lat, a w wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd, na wniosek zobowiązanego, może odroczyć termin zapłaty rat już wymagalnych lub przedłużyć termin. W razie zaś ustania okoliczności uzasadniających obniżenie zachowku na wniosek osoby uprawnionej suma obniżki winna być zwrócona uprawnionemu.

– Wszystkie te rozwiązania były już jednak stosowane z umiarem przez dotychczasowe orzecznictwo na podstawie wykładni dotychczasowych przepisów. Nowelizacji w tej części nie można więc uznać za rewolucję – ocenia prof. Kordasiewicz.

Co ważne, te nowe zasady stosuje się także do spraw o zachowek wszczętych i niezakończonych przed wejściem w życie ustawy o fundacji rodzinnej, a więc przed 22 maja 2023 r. Nie ma też wątpliwości, że zapisanie w kodeksie uprawnień do łagodzenia obowiązku wypłaty zachowku przedłuży spory na tym tle, które już teraz trwają często latami ze względu na konieczność doliczania poczynionych za życia spadkodawcy darowizn i ich wyceny.

Opinia dla „Rzeczpospolitej”
Prof. Iwona Sepioło-Jankowska, adwokat, prof. UAM

Zmiany dotyczące zachowku wyeliminują negatywny skutek, jaki w wielu przypadkach pociągało za sobą roszczenie o zapłatę bądź uzupełnienie zachowku. Od teraz zobowiązany do zapłaty spadkobierca nie będzie zmuszony do zorganizowania nieraz bardzo wysokiej kwoty w krótkim czasie, lecz będzie mógł skorzystać z możliwości prolongaty swego świadczenia. Waga tej zmiany polega na tym, że kładzie kres konieczności wyzbycia się otrzymanego majątku spadkowego przez osoby, które nie mają odpowiednich możliwości czy też zdolności kredytowej, pozwalających zapłacić jednorazowo zachowek. Zbyt wcześnie zaś na ocenę doniosłości możliwości obniżenia zachowku, gdyż regulacja ta zawiera pojęcia nieostre i mogące rodzić spory, a to implikuje wniosek o konieczności bacznej obserwacji orzecznictwa, jakie będzie zapadało na tym tle.


Wnioski o założenie fundacji rodzinnej już wpływają do sądu. Jak jednak mówi pierwsza fundatorka dr Małgorzata Rejmer, prezes Kancelarii Finansowej Lex, przez kilka miesięcy, a może i dłużej przedsiębiorcy rodzinni, choć oceniają nowe rozwiązanie dobrze, raczej będą się przyglądać, jak ono działa i czy ustawodawca go nie zmieni.

Całkowicie pominięci

Pozostało 92% artykułu
2 / 3
artykułów
Czytaj dalej. Subskrybuj
Prawnicy
Gdzie uczą najlepszych prawników w Polsce? Ranking wydziałów prawa 2024
Podatki
Fiskus nie przejął się wyrokiem NSA. Sam przelew nie wystarczy
Sądy i trybunały
Sędzia Sądu Najwyższego skarży Polskę do ETPC. Chodzi o decyzję Andrzeja Dudy
Sądy i trybunały
Sąd Najwyższy: wybór „spośród sędziów" nie oznacza wyboru „przez sędziów"
Zawody prawnicze
Nieoczekiwana zmiana miejsc na podium rankingu kancelarii prawniczych
Materiał Promocyjny
Sztuczna inteligencja może być wykorzystywana w każdej branży