Znaczna część studentów rozpoczynających edukację decyduje się na różnego rodzaju studia płatne. Jedni robią tak, bo nie zakwalifikowali się na studia stacjonarne, inni świadomie wybierają szkołę prywatną, np. z konieczności połączenia nauki z regularną pracą.
W ich przypadku wybór studiów w trybie wieczorowym lub zaocznym jest najlepszy. Także część rodziców decyduje się na posłanie swoich dzieci do szkół prywatnych.
We wszystkich tych przypadkach student lub rodzic podpisuje z uczelnią lub szkołą stosowną umowę, której jednym z załączników jest często regulamin. Umowa o świadczenie usług edukacyjnych ma charakter umowy-zlecenia. Świadczeniem głównym są tu usługi edukacyjne świadczone przez szkołę, za które uczestnik płaci wynagrodzenie, czyli uiszcza czesne.
Z reguły wspomniane umowy nie są przedmiotem indywidualnych negocjacji. Trudno byłoby sobie zresztą wyobrazić sytuację, w której władze uczelni lub szkoły z każdym kandydatem uzgadniałyby wszystkie warunki. Dlatego naturalne jest stosowanie wcześniej przygotowanych przez szkołę umów.
W konsekwencji takiego działania konsumenci z reguły nie mają możliwości negocjowania postanowień umowy, swobodnego kształtowania jej treści w drodze porozumienia. Tym samym takikontrakt należy uznać za typowy wzorzec umowny w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego, dotyczących wzorców umów i niedozwolonych postanowień umownych (art. 384 i nast.).
Celem tych przepisów jest ochrona konsumentów przed nadużywaniem pozycji, profesjonalnej wiedzy i doświadczenia przez podmiot narzucający wzorzec umowy. Dlatego ograniczają one jedną z podstawowych zasad prawa cywilnego, czyli swobodę umów.
S
ą
d powszechny
W umowach zawieranych z konsumentami na podstawie wzorca nie wolno ograniczać ustawowej właściwości sądów.
Dlatego błędna będzie klauzula np. o takiej treści: „wszelkie spory powstałe na tle wykonania niniejszego kontraktu rozstrzygać będzie sąd właściwy miejscowo dla siedziby uczelni” albo „sądem właściwym do rozpoznawania sporów wynikających z niniejszej umowy jest sąd właściwy dla siedziby uczelni”.
Stanowi o tym art. 385
3
pkt 23, zgodnie z którym postanowienia wy
łą
czaj
ą
ce jurysdykcj
ę
s
ą
dów polskich lub poddaj
ą
cych spraw
ę
pod rozstrzygni
ę
cie s
ą
du polubownego polskiego lub zagranicznego albo innego organu, a tak
ż
e narzucaj
ą
ce rozpoznanie sprawy przez s
ą
d, który wed
ł
ug ustawy nie jest miejscowo w
ł
a
ś
ciwy, mog
ą
by
ć
uznane za niedozwolone.
Przedsiębiorca, w tym prywatna uczelnia lub szkoła, stosując we wzorcach umów i regulaminach niedozwolone zapisy, naraża się na zarzut naruszenia zbiorowych interesów konsumentów.
Stanowią o tym przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów (DzU z 2007 r. nr 50, poz. 331 ze zm.). Zgodnie z treścią art. 24 zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów.
TRZY
PRZES
Ł
ANKI
Aby postanowienie zostało uznane na niedozwolone, muszą być spełnione łącznie następujące przesłanki:
-
wzorzec umowy funkcjonuje w obrocie z udzia
ł
em konsumentów (a nie mi
ę
dzy profesjonalistami, np. dwoma firmami),
-
postanowienie umowy nie by
ł
o uzgodnione z konsumentem indywidualnie (wzorzec umowy mo
ż
e by
ć
tylko punktem wyj
ś
cia do rzeczywistych negocjacji),
-
postanowienie kszta
ł
tuje prawa i obowi
ą
zki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, ra
żą
co naruszaj
ą
c jego interesy.
JAKA
DEFINICJA
Za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w te interesy bezprawne działania przedsiębiorcy:
-
stosowanie postanowie
ń
wzorców umów, które zosta
ł
y wpisane do rejestru postanowie
ń
wzorców umowy uznanych za niedozwolone,
-
naruszenie obowi
ą
zku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pe
ł
nej informacji,
-
nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji.
Jednostronna interpretacja
Jednym z przykładów zapisów, które mogą być uznane za niedozwolone, są te dające uczelni lub szkole prawo do wiążącej interpretacji umowy lub regulaminu. Mogą one brzmieć tak: „wiążących interpretacji regulaminu dokonuje zarząd szkoły”, „interpretacji postanowień regulaminu studiów dokonuje rektor”.
Już samo w sobie wskazuje to na możliwość istnienia we wzorcach lub regulaminach postanowień niejednoznacznych. A jak nakazuje art. 385 § 2 kodeksu cywilnego, wzorzec umowy powinien być sformułowany jednoznacznie i w sposób zrozumiały. Jednocześnie zgodnie z treścią tego przepisu postanowienia niejednoznaczne tłumaczy się na korzyść konsumenta.
Ponadto w my
ś
l art. 385
3
pkt 9 postanowienia przyznaj
ą
ce kontrahentowi konsumenta uprawnienia do dokonywania wi
ążą
cej interpretacji umowy w razie w
ą
tpliwo
ś
ci uwa
ż
a si
ę
za niedozwolone.
W praktyce takie stanowisko potwierdził Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Na mocy jego wyroków tego typu klauzule zostały umieszczone w rejestrze zakazanych postanowień prowadzonym przez Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów.
Przykładowo pod poz. 954 na podstawie wyroku z 24 sierpnia 2006 (XVII AmC 115/05) znajduje się wpis „interpretacji postanowień regulaminu studiów dokonuje rektor. Ustalenie interpretacyjne nie mogą być sprzeczne z przepisami statutu szkoły”. Tym samym każdy zapis, którego cel i sens będzie tożsamy z tym zacytowanym z mocy prawa jest zakazany. Nie wolno go stosować we wzorcach umów narzucanych konsumentom.
Zmiana czesnego
Zarówno z punktu widzenia szkoły, jak i ucznia lub studenta jedną z najważniejszych kwestii jest wysokość czesnego. Zapłata wynagrodzenia jest głównym świadczeniem po stronie konsumenta i tym samym stanowi istotny warunek umowy. Dlatego niedopuszczalne jest umieszczanie we wzorcach lub regulaminach zapisów, które dawałyby szkole możliwość swobodnego kształtowania wysokości opłat.
Zastrze
ż
enie przez uczelni
ę
prawa do zmiany wysoko
ś
ci czesnego mo
ż
e pozostawa
ć
w sprzeczno
ś
ci z art. 385
3
pkt 10 i 20 k.c.
Zgodnie z tym pierwszym niedozwolonym postanowieniem umownym jest to uprawniające kontrahenta konsumenta do jednostronnej zmiany umowy bez ważnej przyczyny wskazanej w tej umowie.
Pkt 20 mówi z kolei o postanowieniu przewidującym uprawnienie kontrahenta do określenia lub podwyższenia ceny lub wynagrodzenia po zawarciu umowy bez przyznania konsumentowi prawa do odstąpienia od umowy.
Tym samym potencjalnie zakwestionować można postanowienia np. o następującej treści:
-
student przyjmuje do wiadomo
ś
ci,
ż
e wysoko
ść
czesnego za kolejne semestry mo
ż
e si
ę
zmieni
ć
,
-
w uzasadnionych przypadkach zwi
ę
kszaj
ą
cych koszty organizacyjne szko
ł
a mo
ż
e podnie
ść
wysoko
ść
czesnego,
-
student zobowi
ą
zuje si
ę
do regularnego uiszczania czesnego, którego wysoko
ść
ustalana b
ę
dzie przez w
ł
adze uczelni i podawana do wiadomo
ś
ci studentów,
-
czesne mo
ż
e si
ę
zmienia
ć
,
-
zmiana wysoko
ś
ci czesnego oraz innych op
ł
at w ci
ą
gu roku akademickiego mo
ż
e nast
ą
pi
ć
z wa
ż
nych przyczyn, w szczególno
ś
ci z powodu wzrostu kosztów dzia
ł
alno
ś
ci niezale
ż
nych od uczelni.
Także w tym wypadku klauzule tego typu były już przedmiotem analizy Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. W wyroku z 10 kwietnia 2003 (XVII AmC 17/01) sąd ten orzekł, że klauzula w brzmieniu „czesne w następnych latach studiów może ulec zmianie w związku z uzasadnionym wzrostem kosztów ponoszonych przez uczelnię i zostanie ustalone przez rektora zarządzeniem wiążącym strony umowy przed rozpoczęciem nowego roku akademickiego” stanowi niedozwolone postanowienie umowne.
Skoro przepisy kodeksu cywilnego odnosz
ą
si
ę
w szczególny sposób do zawierania umów z wykorzystaniem wzorca, to logiczne,
ż
e tak samo dotycz
ą
zmian do nich wprowadzanych. Dlatego tego typu umowy nie mog
ą
zawiera
ć
zapisów naruszaj
ą
cych obowi
ą
zki wynikaj
ą
ce z art. 384
1
.
Zgodnie z nim wzorzec wydany w czasie trwania stosunku umownego o charakterze ciągłym wiąże drugą stronę, jeżeli został jej doręczony i jednocześnie konsument nie wypowiedział umowy w najbliższym terminie.
Dlatego nieuprawnione jest informowanie studentów o zmianie treści umowy lub regulaminu jedynie przez wywieszenie stosownego ogłoszenia. Tym samym zakwestionowane mogą być klauzule np. o następującej treści:
-
W przypadku zwi
ę
kszenia kosztów utrzymania uczelnia zastrzega sobie prawo do zmiany wysoko
ś
ci czesnego oraz innych warunków umowy przez wywieszenie og
ł
oszenia w gablocie na terenie uczelni oraz w dziekanacie najpó
ź
niej na
miesi
ą
c przez ko
ń
cem danego semestru. Og
ł
oszenie to skutkuje zmian
ą
tre
ś
ci umowy.
-
Wysoko
ść
czesnego
ustala
si
ę
odr
ę
bnie na ka
ż
dy rok akademicki. O jego wysoko
ś
ci uczelnia zawiadamia studentów w terminie trzech miesi
ę
cy przed rozpocz
ę
ciem nowego roku akademickiego w formie pisemnego og
ł
oszenia.
Zapisy o podobnej tre
ś
ci zosta
ł
y zakwestionowane przez
SOKiK
m.in.
w wyrokach z 30 wrze
ś
nia 2002 (XVII AmC 47/01) i z 10 kwietnia 2003 (XVII AmC 17/01)
.
Odstąpienie od umowy
Szkoła lub uczelnia, przeprowadzając rekrutację i przygotowując się do świadczenia usług, ponosi pewne koszty. Dlatego w pełni uzasadnione jest pobieranie opłat typu wpisowe a następnie czesne.
To ostatnie wnoszone jest z reguły z góry za określony okres nauki. Jednak dyskusyjne mogą być zapisy umowy uprawniające szkołę do zatrzymania całości lub znacznej części wniesionych opłat w sytuacji odstąpienia przez konsumenta od umowy.
Postanowienia takie, chociaż nie muszą, mogą wypełniać znamiona tych niedozwolonych. W szczególności będzie tak, gdy kwota wpisowego jest wysoka i nieadekwatna do rzeczywiście ponoszonych przez uczelnię kosztów administracyjnych i jednocześnie konsument odstępuje od umowy tuż po jej zawarciu. W takim wypadku szkoła mogła jeszcze nie spełnić wszystkich świadczeń, za które pobrała opłaty.
Jeszcze wyra
ź
niej problem ten wida
ć
przy jednorazowej op
ł
acie czesnego. Umieszczenie w umowie lub regulaminie zapisu,
ż
e nie podlega ono zwrotowi, niezale
ż
nie
w którym momencie student odst
ą
pi od umowy, z ca
łą
pewno
ś
ci
ą
mo
ż
e mie
ć
charakter zakazanego postanowienia. Przes
ą
dza o tym tre
ść
pkt 12 i 13 art. 385
3
. Zgodnie z nimi za niedozwolone mog
ą
zosta
ć
uznane postanowienia, które:
-
wy
łą
czaj
ą
obowi
ą
zek
zwrotu konsumentowi uiszczonej zap
ł
aty za
ś
wiadczenia niespe
ł
nione w ca
ł
o
ś
ci lub cz
ęś
ci, je
ż
eli konsument zrezygnuje z zawarcia umowy lub jej wykonania,
-
przewiduj
ą
utrat
ę
prawa
żą
dania zwrotu
ś
wiadczenia konsumenta spe
ł
nionego wcze
ś
niej ni
ż
ś
wiadczenie kontrahenta, gdy strony wypowiadaj
ą
, rozwi
ą
zuj
ą
lub odst
ę
puj
ą
od umowy.
Ponadto, jeżeli prawo do zatrzymania wniesionych opłat miałoby być rodzajem kary za odstąpienie od umowy, pkt 17 wskazanego artykułu wskazuje, że niedozwolone może być postanowienie o nałożeniu na konsumenta, który nie wykonał zobowiązania lub odstąpił od umowy, obowiązku zapłaty rażąco wygórowanej kary umownej lub odstępnego.
Czytaj również:
Zobacz serwisy:
