Zmiany w procedurze cywilnej umożliwiające utrwalanie przebiegu posiedzeń sądowych spowodowały w środowisku sędziów szeroką dyskusję nad ich skutkami. W ogniu krytyki ginie najważniejszy aspekt sprawy – interes stron postępowania i ich prawo do w pełni jawnego procesu.

W Sądzie Okręgowym we Wrocławiu system nagrywania jawnych posiedzeń sądowych był intensywnie testowany od listopada 2011 r. Nagrywane były rzeczywiste, a nie symulowane, rozprawy. W tym czasie nagrano i poddano analizie ponad 100 rozpraw. Od marca 2012 r. rozprawy są nagrywane w wydziałach Cywilnym i Gospodarczym Sądu Okręgowego we Wrocławiu.

Praktyczne doświadczenie w prowadzeniu rzeczywistych rozpraw w sprawach cywilnych i uzyskane w ten sposób doświadczenie ukazuje wiele pozytywnych skutków wprowadzenia zapisu obrazu i dźwięku na salach rozpraw.

Przede wszystkim jawność

Wprowadzenie zapisu posiedzeń jawnych powoduje pełną i rzeczywistą jawność postępowania. Nagranie posiedzenia jawnego powoduje, że strony postępowania mają pewność utrwalenia rzeczywistego przebiegu rozprawy i utrwalenia rzeczywistych pełnomocników oraz zeznań świadków. W przypadku wątpliwości co do rzeczywistego przebiegu rozprawy lub co do treści składanych oświadczeń lub zeznań wystarczy odtworzyć nagranie i wszystkie wątpliwości zostają rozwiane. Spowoduje praktyczne wyeliminowanie, częstych w obecnej praktyce, wniosków o sprostowanie lub uzupełnienie protokołu. Ustawodawca, kierując się tym postulatem, w art. 160 § 2 k.p.c. uznał, że zapis dźwięku albo obrazu i dźwięku z przebiegu posiedzenia jawnego nie podlega sprostowaniu.

Nagrywanie rozprawy jest istotne także z punktu wiedzenia kształtowania wizerunku sądu i sędziów. Nagranie rozprawy z pewnością chroni także sędziów przed pomówieniami o stronniczość lub nieprawidłowe prowadzenia sprawy, a także wyeliminuje nieuzasadnione wnioski o wyłączenie sędziego.

Skrócenie postępowań sądowych

Nagrywanie posiedzeń uwalnia sędziego od dyktowania protokolantowi treści zeznań składanych przez świadków i strony. Nagranie wiernie odzwierciedli treść składanych zeznań. Brak konieczności dyktowania do protokołu treści zeznań świadków oraz swobodna wymiana zdań w toku przesłuchania wydatnie skracają czas rozprawy. Doświadczenie w zakresie nagrywania wskazuje, że czas posiedzeń sądowych prowadzonych z użyciem e-protokołu skraca się dwukrotnie. W tym samym czasie można więc przesłuchać dwukrotnie więcej świadków lub przeprowadzić więcej rozpraw. Skrócenie czasu rozprawy powoduje także skrócenie czasu oczekiwania świadków na przesłuchanie, co skraca czas ich pobytu w sądzie i nieobecności w pracy.

Wprowadzenie e-protokołu powoduje koncentrację materiału dowodowego, na jednym posiedzeniu można przesłuchać większą liczbę świadków i szybciej zamknąć przewód sądowy.

Jak wykorzystać nagranie

Nagranie rozprawy z wykorzystaniem adnotacji urzędowych tworzonych przez protokolanta pod nadzorem sędziego oraz z wykorzystaniem prywatnych elektronicznych notatek zapisywanych na komputerze przez sędziego powoduje łatwość wyszukania na nagraniu najważniejszych fragmentów rozprawy i zapoznania się z nimi w czasie przygotowania wyroku, pisania uzasadnienia lub rozpoznania apelacji i zażalenia przez sąd II instancji. Program do odtwarzania nagrania ReCourt Player jest bardzo prosty w obsłudze, intuicyjny i umożliwiający łatwe zapoznanie się z nagraniem.

Wyrażony w jednej z publikacji prasowych pogląd, że konieczność zapoznania się z nagraniem spowoduje 30-krotne wydłużenie postępowania apelacyjnego jest oczywistą nieprawdą. Jeżeli zaistnieje konieczność zapoznania się z nagraniem przez sąd II instancji jedynie w zakresie zeznań świadków i stron, to pozostałe elementy rozprawy znajdować się będą jak dotychczas w skróconym protokole pisemnym.

Oczekiwania dalszego uproszczenia

Wprowadzenie nagrywania rozpraw powinno stanowić początek uproszczenia postępowania i umożliwienia sporządzania przez sędziów uzasadnień wyroków w formie ustnej. Przygotowanie wyroku, jego ogłoszenie i wygłoszenie stronom uzasadnienia ustnego zajmuje wielokrotnie mniej czasu niż przygotowanie wielostronicowego uzasadnienia pisemnego.

Umożliwienie wygłoszenia uzasadnienia w formie ustnej w sposób najistotniejszy przyczyniłoby się do skrócenia czasu postępowań sądowych w Polsce – jest to postulat głoszony przez większość środowiska sędziów.

Podsumowując: wprowadzenie e-protokołu wymusza zmianę sposobu pracy, konieczność posiadania nowych umiejętności oraz zmianę sposobu prowadzenia rozpraw. Pomimo tych początkowych niedogodności wykorzystywanie e-protokołu spowoduje skrócenie czasu rozpoznania spraw przez sąd, pełną jawność postępowania i zwiększenia zaufania do organów wymiaru sprawiedliwości.