Czego nie chciał opowiedzieć Milan Kundera

Autorka książki, Florence Noiville, francuska pisarka i dziennikarka, przez długi czas była redaktorką literatury obcej dla dodatku literackiego do „Le Monde”.

„Często powtarzam sobie, że miałam szczęście – poznałam Milana, kiedy nie był już zbyt młody. To było ostatnie 30 lat jego życia” – pisze Noiville. Mimo że od połowy lat 80. nie udzielał żadnych wywiadów, nie ufając dziennikarzom, dzięki pośrednictwu swojego dobrego znajomego zgodził się porozmawiać z Noiville dla „Le Monde des Livres”. Tak się zaczęło. „Podczas naszych pierwszych spotkań czułam się onieśmielona” – wspomina autorka. Spotykali się regularnie – w paryskim domu Kunderów przy rue Récamier, a także w barze hotelu Lutetia. Noiville wspomina te spotkania jako „radosne i pełne humoru”. Kundera miał świadomość gromadzonych przez nią materiałów: „zaufał mi, wierząc, że nie będę próbowała oddzielać dzieła od osoby pisarza”.

francuskie tłumaczenie powieści "Żart" z poprawkami Milana Kundery, mat. promocyjne wyd. W.A.B.

Foto: mat. promocyjne wyd. W.A.B.

Autorka odnotowuje też, że godzi się z brakami takiego sposobu myślenia: „Jego (Milana) mroczne obszary. Pogodzić się z tym, żeby ich nie przebijać. Z szacunku dla niego”.

Ten mistrz ironii i odzierania ze złudzeń powtarzał ponoć: „Wszystko jest w moich książkach”, a także że biografia jest trucizną i pisarz musi starać się wykazać, że nie żył. W takim podejściu do tematu miał świetnych poprzedników, by wymienić choćby Gustava Flauberta.

Wróg stereotypów

Każdy fragment tej biografii jest jak wypis z pamiętnika: data i objaśnienie, co spowodowało zapis, relacja z wydarzenia. Autorka odnotowuje kolejne etapy życia Milana Kundery (1929-1923), próbując zrekonstruować najważniejsze dla zrozumienia tego wyjątkowego twórcy, który nie dał się zaszufladkować. „Kiedy mieszkałem w Czechosłowacji, czułem się bardzo kosmopolityczny. We Francji, wręcz przeciwnie, nie czuję się Czechosłowakiem, ale Mitteleuropäisch, Środkowoeuropejczykiem. Żyjemy w świecie klisz, jesteśmy prześladowani przez te same stereotypy. Jednym z nich jest pojęcie Europy Wschodniej. Nienawidzę go”.

„Żywił się literaturą Mitteleuropy” – pisze Noiville, wymieniając tych, których cenił: Roberta Musila, Hermanna Brocha, Witolda Gombrowicza, Franza Kafkę.

Vera Hrabánková, żona, czyli pośredniczka

Przeżyła z Kunderą 56 lat, przez wiele lat była dziennikarką. „Kiedy widzi się tę dwójkę tak bardzo zżytą, połączoną i nierozłączną w podeszłym wieku, nie ma co do tego wątpliwości” – pisze Noiville. Na pytanie, jak się poznali, padają różne odpowiedzi Very. Ostatnia brzmi: „Moja najdroższa Florence, nigdy nie będę z Tobą rozmawiać o Milanie i o mnie. To moje życie i z nikim się nim nie dzielę. Wam zaś pozostaje swoboda wyobraźni”. „Spodziewałam się takiej odpowiedzi. Uznałam ją za piękną i wzruszającą. W poetyce Kundery” – komentuje autorka.

Milan Kundera i żona Vera w Rennes, mat. promocyjne wyd. W.A.B.

Foto: mat.promocyjne wyd. W.A.B.

Biografka powinna być bardziej dociekliwa.

Niekochany w ojczyźnie

Choć opublikowana w 1984 r. przez Gallimarda „Nieznośna lekkość bytu” była we Francji wydarzeniem, to w Czechosłowacji oskarżano Kunderę o przedstawianie fałszywej i kiczowatej wizji rodzinnego kraju. W ojczyźnie miano mu za złe, że wyjechał, a także że jego książki w znikomym stopniu były dostępne w języku czeskim.

„Jego wizerunek został poważnie nadszarpnięty w 2008 r., kiedy tygodnik „Respekt” oskarżył go, że w latach 50. zadenuncjował młodego Czecha, który uciekł na Zachód i szpiegował dla państw zachodnich. Było to oskarżenie, które ogromnie wstrząsnęło Milanem i któremu zawsze stanowczo zaprzeczał” – pisze autorka.

W 2021 r. odmówiono czytania „Święta nieistotności” w ramach festiwalu Noc Literatury w Pradze. Rok później francuski związek nauczycieli zaprotestował, gdy padła propozycja, aby francuskiemu liceum w Pradze nadano imię Kundery.

Milan Kundera przed "Cafe de Flore" w Paryżu, mat. promocyjne wyd. W.A.B.

Foto: mat. promocyjne. wyd. W.A.B.

Kundera, Havel i Historia

W 1948 r. Kundera został wydalony z Komunistycznej Partii Czechosłowacji za „działalność antypartyjną”. „Co takiego powiedział, co takiego zrobił? Pytanie wciąż pozostaje bez odpowiedzi” – pisze autorka.

Nawet po sowieckiej inwazji w 1968 r. w artykule dla czeskiego czasopisma „Listy” stwierdził, że nadal wierzy w „socjalizm z ludzką twarzą”, potępił tych, którzy uciekli za granicę, i skrytykował Václava Havla. „To spór o sens historii” – podsumował kiedyś lakonicznie Milan. Kiedy Havel został prezydentem nowej republiki, Kundera wiedział, że w kraju nie będą czekać na niego z otwartymi ramionami. Ale „na początku byli przyjaciółmi” – twierdziła Vera.

Otwarte dziś archiwa reżimowej tajnej policji – czeskiego „oddziału” KGB dowodzą, że Elitar-1, jak brzmiał kryptonim Kundery, był na celowniku władz. W Czechosłowacji stale inwigilowała go piątka agentów. Śledzony był nawet we Francji, w Rennes, do którego wyjechał z Verą, kiedy w latach 70. jego książki zostały w Czechosłowacji zakazane i oboje stracili pracę. Kiedy w 1975 r. opuszczali kraj małym niebieskim Renault 5, uważali, że to tylko na kilka lat. Ale Milan został pozbawiony wkrótce obywatelstwa. 40 lat upłynęło, zanim mu je przywrócono. Miał wtedy 90 lat.

archiwalne notatki z obserwacji Elitara-1 czyli Milana Kundery, mat. promocyjne wyd. W.A.B.

Foto: mat.promocyjne wyd. W.A.B.

Brakujące elementy

Olga, osiem lat od niego młodsza pierwsza żona, jest jednym z nich. Wiadomo, że była śpiewaczką operową. Kundera nigdy nic o niej nie mówił ani nie pisał. Autorka wiedzę o Oldze czerpie wyłącznie od Very, drugiej żony Kundery, która jakoby utrzymywała z nią kontakt przez całe wspólne życie z Milanem. Powiedziała autorce, że Milan i Olga byli małżeństwem zaledwie przez osiem miesięcy. „To ona odeszła. Rozstali się w czerwcu, a my spotkaliśmy się w listopadzie”.

Czytaj więcej

Plus Minus

Bogusław Chrabota: Milan Kundera sprowadzał nas na ziemię

Z żalem zamykam drzwi do czasów, w których kilku ważnych Czechów współtworzyło wrażliwość swoich...

Także dla siebie Vera pozostawiła odpowiedź, skąd Kunderowie czerpali wiedzę o swoim kraju w czasie 14 pierwszych lat pobytu we Francji. „Kiedy pewnego dnia zapytałam o to Verę, stwierdziła lakonicznie: „Moje odpowiedzi byłyby dla ciebie dziwne” A potem dodała, że woli „zachować swoją dziwną tajemnicę wyłącznie dla siebie” – pisze Noiville.

Autorka odbyła podróże do Czech, na Morawy, do Brna i Pragi. Rozmawiała z tymi, którzy go znali. Odwołuje się do znawców jego twórczości, przywołuje konteksty historyczne zdarzeń w życiu Milana. Z upodobaniem też używa czasownika „uwielbiał”, raczej obcego poetyce Kundery.

Bez Nobla, ale z przyjaciółmi

„U Kundery kobiety są często przedstawiane z wręcz klinicznym chłodem i w sposób zdystansowany, bez uczuć i romantyzmu” – zauważa Noiville. – „To dlatego, podobnie jak Philip Roth, jest odwiecznie odrzucanym kandydatem do Nagrody Nobla”.

Ale „Milan Kundera jest zawsze pełen radości i czułości, zwłaszcza dla swoich licznych przyjaciół” – pisze także. Przyjaźnił się m.in. z Philipem Rothem, Salmanem Rushdiem. Jako wykładowca FAMU (praskiej Akademii Sztuk Scenicznych) wywarł znaczący wpływ na całe pokolenie przyszłych filmowców, także na Agnieszkę Holland i Miloša Formana.

Milan Kundera i Milos Forman, mat. promocyjne wyd. W.A.B.

Foto: mat.promocyjne wyd.W.A.B.

Podobno uwielbiał też piłkę nożną i hokej na lodzie. Fascynowały go portrety namalowane przez Francisa Bacona, lubił szkicować dziwne ludzkie ptaki (ich reprodukcje można zobaczyć na kartach książki). Miał słabość do żabich udek z czosnkiem i smażoną pietruszką.