Płynnego pieniądza szybko ubywa. Czy wyschnie także popyt?

Podaż płynnego lub też szybkiego pieniądza, czyli gotówki i środków na rachunkach rozliczeniowych gospodarstw domowych i firm, zmalała w lipcu o 3,4 proc. rok do roku, po zniżce o 0,5 proc. w czerwcu. To zjawisko we współczesnej historii Polski bardzo rzadkie. Wcześniej, od połowy lat 90. XX wieku do czerwca br., podaż płynnego pieniądza (tzw. agregat M1) malała w ujęciu rok do roku zaledwie przez pięć miesięcy. Tylko raz, pod koniec 2000 r., działo się to przez kilka miesięcy z rzędu.

Za sprawą najwyższej od ćwierćwiecza inflacji realna wartość M1 w lipcu zmalała o 19 proc. rok do roku, podczas gdy w 2000 r. topniała maksymalnie w tempie 13 proc. rocznie. Można to interpretować jako tempo utraty siły nabywczej przez tę część zasobów pieniądza, którą gospodarstwa domowe i firmy planują przeznaczyć na bieżące wydatki. Na pierwszy rzut oka skutkiem musiałoby być gwałtowne załamanie popytu konsumpcyjnego i inwestycyjnego w kolejnych kwartałach.

– Zachowanie podaży pieniądza M1 w ujęciu realnym wskazuje na nadchodzący gwałtowny spadek aktywności w gospodarce. W danych historycznych widzimy silną zależność pomiędzy dynamiką realnego agregatu M1 a zachowaniem PKB w kolejnym roku – mówi Urszula Kryńska, ekonomistka z PKO BP.

Zaburzone zależności

Spowolnienie oczywiście jest przez ekonomistów powszechnie oczekiwane, już zresztą się zaczęło. W prognozach nie widać jednak takiego załamania popytu – czyli głębszego niż w 2001 i 2013 r., po poprzednich zniżkach realnego M1 – jakie zdaje się zapowiadać spadek podaży szybkiego pieniądza. Przykładowo kilka dni temu swój scenariusz makroekonomiczny zaktualizowali analitycy z Banku Ochrony Środowiska. Według nich w 2023 r. realny PKB Polski zwiększy się o 1,7 proc., po 4,2 proc. w tym roku. W żadnym z kwartałów tego ani przyszłego roku ekonomiści z BOŚ nie oczekują spadku konsumpcji ani inwestycji w ujęciu rok do roku.

Ten scenariusz jest wprawdzie dość optymistyczny, ale nie odbiega radykalnie od innych. Nawet pesymiści spodziewają się bowiem choćby symbolicznego wzrostu PKB w 2023 r. (o około 0,5 proc.). Niektóre scenariusze zakładają przy tym kwartał lub dwa spadku konsumpcji rok do roku, nieco częściej – choć też nieczęsto – w prognozach widać spadek inwestycji.

– Chociaż zakładamy spowolnienie w gospodarce w najbliższym czasie, to tym razem sygnał płynący z M1 jest zbyt silny. Spowolnienie nie będzie prawdopodobnie aż tak gwałtowne – przyznaje Urszula Kryńska.

Skutki niskich stóp

Aby zrozumieć, dlaczego spadek podaży pieniądza nie zwiastuje takiej zapaści w gospodarce, jak sugerują historyczne zależności, trzeba przyjrzeć się jego przyczynom. Jedną z nich jest zmiana struktury aktywów i pasywów gospodarstw domowych i firm pod wpływem zmiany stóp procentowych.

– Nie mam przekonania, że dawne powiązania między agregatami monetarnymi a realną gospodarką dzisiaj obowiązują. Mamy do czynienia z bezprecedensową zmianą stóp procentowych, a to wywołuje gwałtowne zmiany w strukturze podaży pieniądza – tłumaczy Piotr Kalisz, główny ekonomista banku Citi Handlowy.

Środowisko niskich stóp procentowych, które istniało do jesieni ub.r., zmniejszyło koszt alternatywny (tzn. utracone odsetki) trzymania pieniędzy w gotówce i na nieoprocentowanych rachunkach bieżących zamiast na lokatach terminowych. Zainteresowanie lokatami wyraźnie zmalało już w 2015 r., gdy Rada Polityki Pieniężnej obniżyła stopę referencyjną do 1,5 proc., a znikło zupełnie po obniżkach sprowokowanych pandemią Covid-19. Saldo lokat terminowych w systemie bankowym rekordową wartość osiągnęło w kwietniu 2016 r., a we wrześniu 2021 r. – ostatnim miesiącu przed początkiem cyklu podwyżek stóp procentowych – było już o niemal połowę (224 mld zł) niższe. Jednocześnie w szybkim tempie przybywało gotówki w obiegu i pieniędzy na ROR-ach. Wartość M1 rekord ustanowiła w listopadzie ub.r., gdy była o ponad 140 proc. (1,1 bln zł) większa niż w marcu 2015 r.

Od października ub.r. RPP podwyższyła stopę referencyjną o 6,4 pkt proc., w ślad za tym ruszyło oprocentowanie lokat w bankach. Aby choć częściowo ochronić oszczędności przed utratą siły nabywczej wskutek inflacji, klienci banków zaczęli je wycofywać z rachunków bieżących na terminowe lub poza sektor bankowy i nadpłacać kredyty. W br. z ROR-ów gospodarstw domowych wyparowało niemal 100 mld zł, czyli 11 proc. (z rachunków firm niemal 36 mld zł, czyli 10 proc.).