Czy mapa polskich bibliotek odzwierciedla tę cywilizacyjną: Polska A i B, podział na wschód i zachód?

Grzegorz Gauden:

Niestety tak właśnie w dużej mierze jest, ale nie dotyczy to przecież wyłącznie Polski. Biedniejsze są także wschodnie regiony Słowacji czy Węgier. Gdy kilka lat temu rozmawiałem z ludźmi z Podlasia, mówili, że próby zbliżenia się do zachodnich standardów w gminnych bibliotekach publicznych to są księżycowe projekty. Na szczęście ruszył rządowy program „Biblioteka+. Infrastruktura bibliotek" i sytuacja zmienia się na korzyść.

Potwierdza to pierwsza dziesiątka naszego rankingu, gdzie znalazła się biblioteka z Łomży. Myślę jednak, że dla czytelników najważniejsza jest kwestia nowości. Kto decyduje o ich zakupie i odpowiada na pytanie: romanse czy literatura bardziej ambitna?

Wybór książek leży w gestii bibliotekarzy i oni powinni decydować, jaki rodzaj literatury trafi na biblioteczne półki. Przede wszystkim dlatego, że znają społeczność, w której funkcjonują, i wiedzą, co interesuje użytkowników gminnych bibliotek. Wiem, że nie kupią, dajmy na to, dzieł zbiorowych Hegla, bo to nie ten adresat. Nie ulega wątpliwości, że posiadanie w zbiorach nowości książkowych jest kluczowe dla przyciągnięcia przez bibliotekę czytelników. Wszystkie badania podkreślają związek liczby zakupu premierowych tytułów z frekwencją. Oczywiście, wszystko zależy od wysokości budżetu na ten cel, a o tym decydują samorządy. Tu jesteśmy poniżej jakichkolwiek standardów europejskich. W Polsce roczny zakup nowości wydawniczych to 7 woluminów na 100 mieszkańców. Średnia europejska to 25 woluminów!!! Podniesienie tego wskaźnika jest bardzo ważne, ponieważ Polska jest krajem, gdzie rozziew między możliwościami nabywczymi obywateli a cenami książek jest jednak bardzo duży. Na szczęście działa program Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, którego celem jest dofinansowanie zakupów książek. Warunkiem otrzymania ministerialnej dotacji jest współfinansowanie przez władze samorządowe. Program realizuje Biblioteka Narodowa. W tym roku przeznaczono na ten cel 20 mln zł. Chociaż to ciągle niewiele w stosunku do potrzeb.

Czy minister kultury może wpływać na to, jakie pozycje są kupowane?

I w tym przypadku decyzje należą do bibliotekarzy.

Jak pan ocenia ich gusty i kompetencje?

Mamy świetnych bibliotekarzy. To bardzo sfeminizowany zawód. Z badań socjologicznych wynika, że zawód bibliotekarza wciąż jest odbierany przez otoczenie jako zawód zaufania publicznego. Prestiż bibliotekarza przetrwał, bo łączy się z misją edukacyjną. To ważne, bo bez tego nie da się budować wiarygodnych instytucji społecznych. Bibliotekarz, tak jak kiedyś, jest przewodnikiem po świecie wiedzy. Doradza nie tylko, jaką książkę przeczytać, ale w bibliotekach najnowszej generacji wprowadza w świat multimediów. Uczy korzystania z komputerów, a nawet ze Skype'a. Jest nauczycielem nowoczesności. Ta rola się wzmacnia.

Czy w każdej bibliotece jest już komputer i dostęp do Internetu?

W tej chwili wszędzie jest dostęp do Internetu, i to szerokopasmowego. Taki jest efekt naszej pracy i umowy podpisanej przez ministra kultury z Telekomunikacją Polską, a obecnie Orange Polska. Partnerami projektu są także Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji oraz Fundacja Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego. Operator bezpłatnie dostarcza dostęp do każdej biblioteki publicznej, która chce skorzystać z tej oferty. Internet to magnes przyciągający młodych. Wszystkie stanowiska komputerowe są bardzo wykorzystywane, ponieważ nie wszyscy mają w domu komputer. Gdy ktoś znajdzie się przed ekranem, ma też w zasięgu wzroku książki i czasopisma. Czasopisma czyta się na miejscu, książki zabiera do domu.

Jaki jest przekrój czytelników? Czy dominują jednak starsi? Jak jest z aktywnością młodszych generacji?

Przede wszystkim więcej czytają kobiety. Niedługo Biblioteka Narodowa opublikuje nowe badania, ale już teraz można powiedzieć, że na pewno nie jest najlepiej z czytaniem książek przez młodzież, szczególnie przez chłopców. Odpowiedzialność za to ponosi głównie szkoła i system edukacji.

I rodzice.

Ale z uwagi na status społeczny, a w szczególności poziom wykształcenia, nie wszyscy rodzice są w stanie wprowadzić swoje dzieci w świat książek. Dlatego szkoła powinna być bardziej aktywna. Tymczasem skupia się ona na nauce rozwiązywania testów i dostarczaniu gotowców. Brakuje doświadczenia lektury, która jest najważniejszą lekcją samodzielnego myślenia. Biblioteki szkolne są niedoinwestowane, słabiutkie. Nie zachęcają do czytania. A kiedy nie wytworzy się nawyku czytelniczego w wieku szkolnym, bardzo trudno jest wykształcić go w późniejszych latach. Niepokojące jest też rozwarstwienie wśród czytelników. Majętni czytają więcej, gorzej uposażeni mniej i podział się pogłębia.

A jak wygląda współpraca z Ministerstwem Edukacji Narodowej?