Rzecznik Praw Pacjenta, to urząd, który ma chronić pacjentów

Rzecznik Praw Pacjenta (RPP) pełni kluczową rolę w ochronie i promowaniu praw pacjentów w systemie opieki zdrowotnej. Jest to organ powołany w celu ochrony praw pacjenta, realizujący swoje zadania przy pomocy Biura Rzecznika Praw Pacjenta. W działalności RPP wspierają go zastępcy.

Publikacja: 28.10.2023 18:10

Rzecznik Praw Pacjenta, to urząd, który ma chronić pacjentów

Foto: Adobe Stock

Procedury | Ochrona praw pacjenta

Zadania powierzone RPP są liczne, a do najważniejszych z perspektywy pacjenta należą:

prowadzenie postępowań wyjaśniających,

prowadzenie postępowań w sprawach przyznania świadczenia kompensacyjnego,

udział w postępowaniu cywilnym,

prowadzenie postępowań w sprawach praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów.

1. Postępowanie wyjaśniające

Postępowanie wyjaśniające przed RPP służy ustaleniu, czy w okolicznościach konkretnego przypadku doszło do naruszenia praw pacjenta. Postępowanie to może być wszczęte z inicjatywy Rzecznika albo na wniosek (np. samego pacjenta, jego rodziny, opiekunów). Złożenie takiego wniosku jest wolne od opłat. Warunkiem koniecznym uprawniającym RPP do wszczęcia postępowania jest powzięcie informacji co najmniej uprawdopodabniającej naruszenie praw pacjenta.

Wniosek do RPP

Wniosek skierowany do RPP o wszczęcie postępowania wyjaśniającego powinien obowiązkowo zawierać następujące dane:

- imię, nazwisko oraz adres korespondencyjny wnioskodawcy,

- imię, nazwisko oraz adres korespondencyjny pacjenta, którego sprawa dotyczy,

- zwięzły opis stanu faktycznego (>patrz tabelka poniżej).

Czytaj więcej

Pomoc i poszanowanie godności, czyli jakie prawa powinien znać każdy pacjent

Rzecznik Praw Pacjenta po zapoznaniu się ze skierowanym do niego wnioskiem może podjąć sprawę albo poprzestać na wskazaniu wnioskodawcy przysługujących mu lub pacjentowi środków prawnych albo przekazać sprawę według właściwości, bądź też może nie podjąć sprawy. O sposobie działania z wnioskiem Rzecznik zobowiązany jest zawiadomić wnioskodawcę i pacjenta, którego sprawa dotyczy.

Podejmując sprawę RPP może prowadzić postępowanie wyjaśniające samodzielnie bądź też skorzystać ze wsparcia właściwych organów, w tym organów nadzoru, prokuratury, kontroli państwowej, zawodowej lub społecznej, zgodnie z ich kompetencjami. Wsparcie to polega na zwróceniu się przez Rzecznika do wyżej wskazanych podmiotów o zbadanie sprawy lub jej części.

W toku prowadzonego postępowania wyjaśniającego Rzecznik Praw Pacjenta w ramach przysługujących mu uprawnień może badać każdą sprawę na miejscu, żądać złożenia wyjaśnień oraz zapewnienia dostępu do dokumentów, przez podmioty udzielające świadczeń zdrowotnych, jak również żądać złożenia wyjaśnień, przedstawienia akt każdej sprawy prowadzonej przez naczelne i centralne organy administracji państwowej, organy administracji rządowej, organy organizacji pozarządowych, społecznych i zawodowych, oraz organy jednostek organizacyjnych posiadających osobowość prawną, a także organy jednostek samorządu terytorialnego i samorządowych jednostek organizacyjnych oraz samorządów zawodów medycznych. Dodatkowo Rzecznik może wystąpić do sądu z żądaniem przedłożenia informacji o stanie sprawy prowadzonej przez ten sąd, a także wglądu do akt sądowych po zakończeniu postępowania i zapadnięciu rozstrzygnięcia. Tożsame uprawnienia Rzecznik ma względem prokuratury i innych organów ścigania. Niejednokrotnie przedmiot postępowania wyjaśniającego wymaga wiedzy na poziomie eksperckim, stąd też Rzecznik może wspomagać się wiedzą specjalistów zlecając sporządzenie ekspertyzy czy opinii w danej sprawie.

Cel postępowania wyjaśniającego

Postępowanie wyjaśniające zmierza do ustalenia czy doszło do naruszenia praw pacjenta. W sytuacji gdy po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego Rzecznik naruszenia praw pacjenta nie stwierdzi, wnioskodawca oraz pacjent otrzymają od Rzecznika wyjaśnienia. Wnioskodawcy w takim przypadku przysługuje wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, a właściwym do jego rozpoznania jest Rzecznik Praw Pacjenta. Jeżeli w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy rozstrzygnięcie Rzecznika zostanie utrzymane w mocy, wówczas wnioskodawca może skierować skargę do wojewódzkiego sądu administracyjnego.

Informację o niestwierdzeniu naruszenia praw pacjenta RPP przekazuje także podmiotowi udzielającemu świadczeń zdrowotnych, którego zarzut naruszenia tych praw dotyczył.

WAŻNE!

Jeśli RPP stwierdzi naruszenie praw pacjenta, występuje do podmiotu, który naruszył te prawa. W wystąpieniu RPP wskazuje oczekiwany sposób załatwienia sprawy lub żąda wszczęcia postępowania dyscyplinarnego bądź zastosowania sankcji służbowych wobec personelu medycznego.

W terminie 30 dni podmiot leczniczy zobowiązany jest poinformować RPP o podjętych działaniach lub zajętym stanowisku. Jeśli Rzecznik nie podziela tego stanowiska, może zwrócić się do właściwego organu nadrzędnego z wnioskiem o zastosowanie środków przewidzianych w przepisach prawa. Z takim wnioskiem Rzecznik może również wystąpić bez stosowania opisanej powyżej procedury wystąpienia do podmiotu leczniczego, gdy w wyniku postępowania wyjaśniającego stwierdzi, iż doszło do naruszenia praw pacjenta.

2. Kompensacja szkód wynikających ze zdarzeń medycznych

Od 1 stycznia 2012 r. istnieje system kompensacji szkód, w którym wojewódzkie komisje ds. orzekania o zdarzeniach medycznych rozstrzygają w zakresie tego, czy w postępowaniu względem pacjenta prowadzonym w szpitalu doszło do zdarzenia medycznego. Z dniem 1 lipca 2024 r. komisje zostaną zlikwidowane, zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy z 16 czerwca 2023 r. o zmianie ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz niektórych innych ustaw (DzU z 2023 r., poz. 1675). Do tego dnia przedłużone zostaną kadencje komisji powołanych na lata 2018–2023.

WAŻNE!

Wnioski do wojewódzkiej komisji ds. orzekania o zdarzeniach medycznych dotyczące zdarzenia medycznego mającego miejsce przed dniem wejścia w życie ustawy nowelizującej ustawę o prawach pacjenta mogą być złożone do komisji na zasadach dotychczasowych, w terminie trzech miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy, tj. do 6 grudnia 2023 r.

Czytaj więcej

Jak pacjent może uzyskać dostęp do dokumentacji medycznej

Fundusz Kompensacyjny Zdarzeń Medycznych

Od 6 września 2023 r. działa Fundusz Kompensacyjny Zdarzeń Medycznych (FKZM). Jest to państwowy fundusz celowy, którego środki służą w głównej mierze sfinansowaniu wypłat świadczeń kompensacyjnych. Jak wskazuje się w uzasadnieniu do projektu ustawy wdrażającej, wprowadzenie FKZM łączy się z likwidacją mało efektywnego i kosztownego systemu opartego na 16 komisjach wojewódzkich do spraw orzekania o zdarzeniach medycznych, a także zmniejszeniem obciążenia sądów, prokuratur oraz szpitali.

Kompensacja szkód wynikających ze zdarzeń medycznych w trybie postępowania opartego na regulacjach ustawy z 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta ma z założenia być szybką i sprawną pozasądową procedurą wyrównywania szkód, jakich pacjenci doznali w związku z udzielanymi im świadczeniami zdrowotnymi w szpitalach.

Ustawowa definicja zdarzenia medycznego

Świadczenie kompensacyjne przysługuje za zdarzenie medyczne zaistniałe w trakcie udzielania lub w efekcie udzielenia bądź zaniechania udzielenia świadczenia zdrowotnego finansowanego ze środków publicznych. Zdarzeniem medycznym objętym kompensatą jest:

- zakażenie pacjenta biologicznym czynnikiem chorobotwórczym,

- uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia pacjenta, albo

- śmierć pacjenta

 którego z wysokim prawdopodobieństwem można było uniknąć w przypadku udzielenia świadczenia zdrowotnego zgodnie z aktualną wiedzą medyczną albo zastosowania innej dostępnej metody diagnostycznej lub leczniczej, chyba że doszło do dających się przewidzieć normalnych następstw zastosowania metody, na którą pacjent wyraził świadomą zgodę.

Czytaj więcej

(Nie)dozwolone nagrywanie wizyt. Co pacjent może zrobić w gabinecie lekarskim

Świadczenia kompensacyjne dotyczą tylko tych zdarzeń medycznych, które miały miejsce w szpitalu. Osobami uprawnionymi do ich otrzymania są pacjenci, a w przypadku śmierci pacjenta – krewny pierwszego stopnia, niepozostający w separacji małżonek, osoba pozostającej w stosunku przysposobienia oraz osoba pozostająca z pacjentem we wspólnym pożyciu.

Wysokość świadczenia kompensacyjnego

Wysokość świadczenia kompensacyjnego została określona poprzez wskazanie minimalnej i maksymalnej kwoty, jaka może zostać przyznana uprawnionemu za określone zdarzenie medyczne.

>Wysokość świadczenia kompensacyjnego

Możliwa wysokość świadczenia kompensacyjnego

Rodzaj zdarzenia

od 2 tys. zł do 200 tys. zł

zakażenia biologicznym czynnikiem chorobotwórczym

od 2 tys. zł do 200 tys. zł

uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia

od 20 tys. zł do 100 tys. zł

śmierć pacjenta

Zastosowane przez ustawodawcę progi finansowe dają możliwość dużego różnicowania wysokości przyznawanych świadczeń, przy czym Rzecznik Praw Pacjenta, ustalając ich wysokość, zobligowany jest uwzględnić charakter następstw zdrowotnych oraz stopień dolegliwości wynikających ze zdarzenia medycznego, w tym w zakresie uciążliwości leczenia, uszczerbku na zdrowiu oraz pogorszenia jakości życia, a w przypadku śmierci pacjenta pozostawanie w związku małżeńskim w chwili śmierci pacjenta, pokrewieństwo, pozostawanie w stosunku przysposobienia, pozostawanie we wspólnym pożyciu oraz wiek osoby uprawnionej do świadczenia kompensacyjnego i wiek zmarłego pacjenta. Dodatkowo sposób ustalania wysokości świadczenia kompensacyjnego zostanie doprecyzowany przez ministra zdrowia w rozporządzeniu.

Świadczenia kompensacyjne corocznie będą podlegać waloryzacji w stopniu odpowiadającym wskaźnikowi cen towarów i usług konsumpcyjnych za okres poprzedniego roku. Informacja o aktualnej wysokości świadczeń kompensacyjnych publikowana jest przez Rzecznika na stronie internetowej Biura Rzecznika Praw Pacjenta.

Opłata za wniosek

Postępowanie w sprawie przyznania świadczenia kompensacyjnego ma charakter administracyjny. Wszczynane jest na wniosek uprawnionej osoby składany do RPP, który kończy postępowanie wydaniem decyzji administracyjnej. Wniosek podlega opłacie w wysokości 300 zł, która jest zwracana w przypadku przyznania świadczenia kompensacyjnego. Opłata, podobnie jak świadczenie, podlegać będzie corocznej waloryzacji. Informacje przedstawione we wniosku składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych oświadczeń.

Wniosek niekompletny lub nienależycie opłacony będzie podlegał uzupełnieniu na wezwanie RPP.

Kiedy postępowanie nie zostanie wszczęte

Wszczęcie postępowania w sprawie świadczenia kompensacyjnego uniemożliwiają następujące przeszkody:

- orzeczenie przez sąd na rzecz wnioskodawcy obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę albo nawiązkę,

- prawomocnie osądzona sprawa o odszkodowanie, rentę lub zadośćuczynienie,

- toczące się postępowanie cywilne w sprawie o odszkodowanie, rentę lub zadośćuczynienie,

 - uzyskanie przez wnioskodawcę odszkodowania, renty lub zadośćuczynienia od osoby odpowiedzialnej za szkodę, w tym z tytułu ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej,

 - orzeczenie przez sąd na rzecz wnioskodawcy obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę albo nawiązkę.

WAŻNE!

Wnioskodawca ma wybór, czy dochodzi roszczeń na drodze cywilnej czy w trybie pozasądowym w postępowaniu przed RPP. Wniesienie do sądu sprawy o odszkodowanie lub zadośćuczynienie wyklucza rozpatrzenie wniosku przez Rzecznika.

Termin wydania decyzji przez RPP i jej skutki

Rzecznik Praw Pacjenta, wydając decyzję, orzeka o przyznaniu świadczenia kompensacyjnego i ustala jego wysokość albo odmawia przyznania świadczenia kompensacyjnego. Decyzja jest wydawana w terminie trzech miesięcy od dnia otrzymania kompletnego i prawidłowo opłaconego wniosku. Na żądanie pacjenta Rzecznik jest zobowiązany w decyzji określić, czy zdarzenie medyczne spowodowało poważne następstwa zdrowotne oraz okres ich przewidywanego trwania, nie dłuższy jednak niż pięć lat. Jeżeli w dniu wydania decyzji zgodnie z wiedzą medyczną poważne następstwa zdrowotne nie ustąpią przed upływem pięciu lat, okresu ich przewidywanego trwania nie wskazuje się.

W terminie 30 dni od dnia, w którym decyzja o przyznaniu świadczenia kompensacyjnego stała się prawomocna, wnioskodawca może złożyć do Rzecznika oświadczenie o przyjęciu tego świadczenia, co będzie równoznaczne ze zrzeczeniem się przez wnioskodawcę wszelkich roszczeń o odszkodowanie, rentę oraz zadośćuczynienie pieniężne, mogących wynikać ze zdarzenia medycznego w zakresie szkód, które ujawniły się do dnia złożenia wniosku. Świadczenie kompensacyjne jest wówczas wypłacane w terminie 14 dni od dnia złożenia tego oświadczenia.

W powyżej wspomnianym 30-dniowym terminie wnioskodawca może również zrezygnować ze świadczenia kompensacyjnego, co z kolei jest równoznaczne ze zrzeczeniem się tego świadczenia.

Postępowanie administracyjne w sprawie świadczenia kompensacyjnego jest dwuinstancyjne. Od decyzji RPP przysługuje bowiem wnioskodawcy odwołanie do Komisji Odwoławczej do spraw Świadczeń z Funduszu Kompensacyjnego Zdarzeń Medycznych, która działa przy Rzeczniku. Odwołanie podlega opłacie w wysokości 200 zł. Wnioskodawca otrzyma zwrot opłaty w sytuacji, w której na skutek odwołania decyzja RPP zostanie uchylona.

3. Rola rzecznika w postępowaniu cywilnym

Rzecznik Praw Pacjenta w sprawach cywilnych, które dotyczą naruszenia praw pacjenta, może z własne inicjatywy lub na wniosek strony żądać wszczęcia postępowania albo brać udział w toczącym się postępowaniu – na prawach przysługujących prokuratorowi. Tym samym w postępowaniu cywilnym RPP może być jego inicjatorem poprzez złożenie pozwu, może też wstąpić do toczącego się już postępowania, wnosić pisma procesowe, zgłaszać wnioski dowodowe czy składać środki odwoławcze. Jak wskazuje się w orzecznictwie, zdolność Rzecznika do działania w postępowaniu cywilnym dotyczy spraw związanych z naruszeniem praw pacjenta, a nie innych osób, choćby te osoby doznały krzywdy wskutek naruszenia praw pacjenta będącego dla nich osobą bliską. Rzecznik ustanowiony został bowiem do ochrony praw pacjenta i taki też jest zakres jego kompetencji w ramach postępowania cywilnego (postanowienie Sądu Najwyższego z 12 października 2028 r., V CSK 33/18).

WAŻNE!

Zasadność angażowania się przez RPP w postępowanie cywilne należy wyłącznie do jego oceny. Rzecznik nie ma obowiązku zgłaszać się do sprawy cywilnej w wyniku złożonego przez pacjenta wniosku o podjęcie tego rodzaju interwencji.

Podejmując decyzję o wytoczeniu powództwa lub wzięciu udziału w toczącym się już postępowaniu cywilnym RPP każdą sprawę bada indywidualnie, biorąc pod uwagę kilka czynników. W szczególności z uprawnienia, o którym mowa powyżej, Rzecznik korzysta wyjątkowo, zwłaszcza gdy wymaga tego życiowa sytuacja pacjenta, w tym jego nieporadność wskazująca na potrzebą jego profesjonalnego wsparcia (pacjenta nie reprezentuje radca prawny lub adwokat), a także gdy charakter sprawy za tym przemawia, w szczególności, kiedy jej rozstrzygnięcie może mieć charakter precedensowy i doniosły dla wykładni prawa oraz orzecznictwa sądowego (Sprawozdanie dotyczące przestrzegania praw pacjenta na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej za okres od 1 stycznia 2018 r. do 31 grudnia 2018 r.).

4.Postępowania w sprawach praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów

W ustawie o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta przewidziano zakaz stosowania praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów, za które to praktyki uznaje się:

- bezprawne zorganizowane działania lub zaniechania podmiotów udzielających świadczeń zdrowotnych,

- stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu zorganizowanie wbrew przepisom o rozwiązywaniu sporów zbiorowych akcji protestacyjnej lub strajku przez organizatora strajku
– mające na celu pozbawienie pacjentów praw lub ograniczenie tych praw, w szczególności podejmowane celem osiągnięcia korzyści majątkowej.

Powyższa regulacja ma zapewnić szczególną ochronę w zakresie udzielania świadczeń zdrowotnych pacjentom jako zbiorowości, grupie, niezależnie od podstawy prawnej świadczenia zdrowotnego. Dla zakwalifikowana praktyki jako naruszającej zbiorowe prawa pacjentów, konieczne jest wykazanie, że dochodzi do naruszenia praw nieoznaczonej z góry większej liczby pacjentów. Ponadto dotyczy to naruszeń cechujących się powtarzalnością zachowania, wskazującą na stałość postępowania (patrz: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23 kwietnia 2014 r., II OSK 2826/12).

W przypadku wydania przez Rzecznika decyzji o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe prawa pacjentów nakazuje on jej zaniechanie lub wskazuje działania niezbędne do usunięcia skutków naruszenia zbiorowych praw pacjentów, wyznaczając terminy podjęcia tych działań. W decyzji Rzecznik może również nałożyć na podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych albo organizatora strajku obowiązek składania w wyznaczonym terminie informacji o stopniu realizacji działań niezbędnych do zaniechania praktyki naruszającej zbiorowe prawa pacjentów lub usunięcia skutków naruszenia zbiorowych praw pacjentów. ∑

Patrycja Nowak-Zaręba radca prawny, Mazurkiewicz Cieszyński Mazuro i Wspólnicy Adwokaci i Radcowie Prawni sp.k.

>Przykłady naruszeń w decyzjach Rzecznika Praw Pacjenta

Praktyki uznane przez RPP za naruszające zbiorowe prawa pacjentów

Ograniczenie pacjentom możliwości zarejestrowania się drogą telefoniczną (celem uzyskania świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej) względem innych form rejestracji (inne godziny rejestracji osobistej i telefonicznej)

Brak umieszczenia w miejscu ogólnodostępnym w siedzibie podmiotu leczniczego oraz na stronie internetowej podmiotu leczniczego pełnej informacji o warunkach realizacji teleporady w podstawowej opiece zdrowotnej

Odsyłanie pacjentów (świadczeniobiorców), zgłaszających się do podmiotu leczniczego w celu rejestracji i uzyskania świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej, do podjęcia ponownej próby rejestracji do lekarza podstawowej opieki zdrowotnej w dniu kolejnym, w sytuacji braku możliwości udzielenia świadczenia pacjentowi w dniu zgłoszenia

Ograniczenie pacjentom/przedstawicielom ustawowym lub osobom upoważnionym przez pacjentów możliwości uzyskania bez zbędnej zwłoki pełnego dostępu do dokumentacji medycznej przechowywanej i prowadzonej przez praktykę, poprzez:

– brak zapewnienia osobom uprawnionym skutecznej możliwości kontaktu z przychodnią celem zwrócenia się o udostępnienie dokumentacji medycznej i złożenia w tym celu stosownego wniosku o udostępnienie dokumentacji medycznej

– nieuzasadniony brak udostępniania pełnej dokumentacji medycznej osobom uprawnionym

Umożliwienie odwiedzin pacjentów na oddziałach szpitalnych, w tym odwiedzin pacjentów umierających, tylko po uzyskaniu każdorazowej zgody lekarza kierującego oddziałem na odwiedziny danego pacjenta, bez przyjęcia jasnych kryteriów wyrażenia takiej zgody lub jej odmowy, przy dodatkowym zobowiązaniu osoby odwiedzającej do złożenia uprzednio pisemnego wniosku o umożliwienie odwiedzin na obowiązującym formularzu

Źródło: Rejestr wydanych przez Rzecznika Praw Pacjenta decyzji w sprawach praktyk naruszających zbiorowe prawa pacjentów, okres styczeń–marzec 2023 r. (https://www.gov.pl/web/rpp/rejestr-decyzji-wydanych-w-sprawach-praktyk-naruszajacych-zbiorowe-prawa-pacjentow, dostęp: 8.10.2023 r.)

Procedury | Ochrona praw pacjenta

Zadania powierzone RPP są liczne, a do najważniejszych z perspektywy pacjenta należą:

Pozostało 99% artykułu
2 / 3
artykułów
Czytaj dalej. Subskrybuj
Nieruchomości
Jak kwestionować niezgodne z prawem plany inwestycyjne sąsiada? Odpowiadamy
Materiał Promocyjny
Jak wykorzystać potencjał elektromobilności
Praca, Emerytury i renty
Krem z filtrem, walizka i autoresponder – co o urlopie powinien wiedzieć pracownik
W sądzie i w urzędzie
Jak otrzymać bon energetyczny? Jest wzór wniosku
Nieruchomości
Większe odległości od działki sąsiada. Jakie zmiany się szykują
Administracja
Rzeka zabrała część nieruchomości. Kiedy przysługuje odszkodowanie?