Janusz Majcherek: Szekspir wrogiem komunizmu

"Rzeczpospolita": W czwartek mija 10. rocznica śmierci Jerzego Grzegorzewskiego, słynnego reżysera teatralnego. Pierwsze kroki w zawodzie Grzegorzewski stawiał w PRL-u. Czym wówczas charakteryzował się teatr?

Janusz Majcherek, krytyk teatralny, wykładowca w Akademii Teatralnej im. Aleksandra Zelwerowicza w Warszawie: Lata od 1955-1956 r., czyli od czasu systemowej odwilży, do powstania „Solidarności", uważa się za złoty okres teatru polskiego, który wówczas uchodził za jeden z najznakomitszych teatrów na świecie. Wszystko dzięki fantastycznej grupie aktorów z Gustawem Holoubkiem i Tadeuszem Łomnickim na czele oraz autorów, jak: Sławomir Mrożek, Tadeusz Różewicz, Jerzy Grotowski, Tadeusz Kantor, Kazimierz Dejmek itd. Poza tym prowadzono politykę kulturalną, która była dla teatru korzystna - zarówno pod względem finansowym, jak i sprzyjającej atmosfery wokół tej instytucji.

Repertuar różnił się od sztuk granych na Zachodzie?

Kiedy nastała odwilż, nurty anglojęzyczne, francuskie czy niemieckie zalewały - niczym fala - polskie teatry. W modzie był tzw. teatr absurdu, czyli sztuki Samuela Becketta, Eugene'a Ionesco, Friedricha Durrenmatta. Grano też Tennessee Williamsa i Arthura Millera. Dużą popularnością cieszyła się także rodzima scena: wróciła nie tylko wielka polska awangarda, jak Witkacy czy Gombrowicz, ale również klasyka – w 1955 r. po raz pierwszy po wojnie wystawiono „Dziady".

Dlaczego tak późno?

W latach powojennych początkowo ton nadawali najwięksi twórcy okresu międzywojennego, starzy mistrzowie – Leon Schiller, Edmund Wierciński czy Wilam Horzyca. Wydawało się więc, że będzie zachowana ciągłość najlepszych cech teatru sprzed wojny. Jednak w 1949 r. doktryną estetyczno-obowiązującą został ogłoszony socrealizm. To była katastrofa. Grano wyłącznie sztuki o walce o podniesienie wydajności pracy, o życiu robotników, o produkcji fabrycznej czy o zakładaniu spółdzielni rolniczych na wsi. Repertuar był nie do zniesienia.

Po 1956 r. wpływy polityczne były nadal widoczne?

Cenzura kontrolowała poczynania twórców i aktorów, ale narzucania repertuaru raczej nie było; jedynie w przypadku różnych rocznic - np. rewolucji październikowej - Ministerstwo Kultury nakazywało wystawianie sztuk radzieckich. Te nakazy nie miały jednak już takiej wagi jak wcześniej.

Poprzez teatr krytykowano komunizm?

Oczywiście, ale nie wprost. Byli twórcy, którzy wyspecjalizowali się w metaforycznym, aluzyjnym uderzaniu w system. Mistrzem był tu Sławomir Mrożek. Publiczność często odczytywała przedstawienia teatralne, jako atak na komunistyczny system – np. inscenizacje Szekspira byłe odbierane jako polityczne. A w 1967 i 1968 r., „Dziady" wystawione przez Kazimierza Dejmka w Teatrze Narodowym zostały odebrane przez władzę jako antyradzieckie, a zdjęcie z afisza tej sztuki wywołało protesty widowni i studentów.

Czyli teatr nie służył tylko rozrywce?