To sedno najnowszego orzeczenia Sądu Najwyższego, który wyjaśnia jeden z najważniejszych warunków odrzucania spadków w imieniu osób niepełnoletnich.

Zadłużony majątek

To kolejna sprawa na tle zadłużonych spadków tak mało wartych, że spadkobiercy ich nie chcą nawet z tzw. dobrodziejstwem inwentarza, czyli z ograniczeniem odpowiedzialności za długi spadkowe do wartości czynnej odziedziczonego spadku.

Ta ochrona jest od kilku lat zasadą, ale wielu nie chce mieć nic wspólnego z takim dziedziczeniem. Drogą do tego jest odrzucenie spadku, ale w imieniu niepełnoletnich muszą to uczynić za nich rodzice (opiekunowie), i to za zgodą sądu. Zgodnie bowiem z art. 101 § 3 kodeksu rodzinnego rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zwykły zarząd ani wyrażać zgody na dokonywanie takich czynności przez dziecko.

Czytaj więcej

Odziedziczyła dług po dziadku, choć matka odrzuciła spadek w jej imieniu

Kwestia ta wynikła w sprawie z wniosku spółki z o.o. o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym P., dłużniku spółki – takie stwierdzenie pozwoli spółce egzekwować dług zmarłego z odziedziczonego po nim spadku, który to wniosek niższe instancje uwzględniły. Spadkobierczyni wniosła jednak skargę kasacyjną, wskazując, że w jej ocenie nie ma podstaw do przyjęcia, jak to uczynił sąd okręgowy, że złożenie w jej imieniu przez rodziców oświadczenia o odrzuceniu spadku przez ich małoletnią córkę (a wnuczkę zmarłego) może nastąpić najwcześniej po uzyskaniu zezwolenia sądu. Rodzice złożyli bowiem oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu córki jednocześnie ze złożonym przez nich wnioskiem do sądu o udzielenie im zezwolenia na dokonanie tej czynności za córkę.

Najpierw sąd, potem rodzice

Sąd Najwyższy w osobie sędzi Beaty Janiszewskiej oddalił skargę na przedsądzie, argumentując, że wskazywany przez skarżących problem dopuszczalności dokonania za małoletniego czynności, o której mowa w art. 101 § 3 k.r.o., jeszcze przed uzyskaniem stosownego zezwolenia, został rozstrzygnięty już w poprzednim stanie prawnym (uchwała SN z 24 czerwca 1961 r., I CO 16/61), że czynność prawna dotycząca majątku małoletniego dokonana przez przedstawiciela ustawowego (rodzica) bez uprzedniego zezwolenia władzy opiekuńczej jest nieważna i nie może być naprawiona. Pogląd ten pozostał aktualny w obecnym stanie prawnym, a najnowsze orzecznictwo wprost wskazuje, że złożenie przez rodziców w imieniu małoletniego dziecka oświadczenia o odrzuceniu spadku jest czynnością przekraczającą zwykły zarząd majątkiem dziecka, a zatem dokonanie jej bez uprzedniej zgody sądu opiekuńczego pociąga za sobą nieważność tego rodzaju oświadczenia (post. SN z 22 maja 2019 r., sygn. I NSNc 3/1.

Dodajmy, że w uchwale z 22 maja 2018 r. SN w składzie siedmiu sędziów (III CZP 102/17) przesądził, co też było niejasne, że termin z art. 1015 § 1 k.c. nie może się skończyć przed prawomocnym zakończeniem postępowania o wyrażenie zgody na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku przez małoletniego. A po prawomocnym zakończeniu tego postępowania oświadczenie powinno być złożone niezwłocznie, chyba że termin ten jeszcze nie upłynął.

Problemów jest jednak więcej: w niedawnym wyroku Sąd Najwyższy orzekł (IV CSK 398/18), że odrzucenie spadku po terminie jest możliwe, gdy spadkobiercy znali tylko część długów. Trudno bowiem od nich wymagać – jak powiedział sędzia Roman Trzaskowski – aby czynili to profilaktycznie.

Sygnatura akt: I CSK 219/22

Wymogi proceduralne
Sześć miesięcy lub rok

Terminy na przyjęcie lub odrzucenie spadku:

- Sześć miesięcy jest na złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, licząc od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o powołaniu do spadku.
Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku składa się przed sądem lub przed notariuszem.

- Rok ma osoba, która pod wpływem błędu lub groźby złożyła oświadczenie lub w ogóle go nie złożyła, na uchylenie się przed sądem od skutków prawnych niezachowania terminu.

Na podstawie kodeksu cywilnego, art. 1015, 1019 i 88