Rozstrzygnięcie to dotyczy trzech pytań związanych z niepublikowanymi orzeczeniami Trybunału Konstytucyjnego. Prezes Izby Cywilnej SN prof. Joanna Misztal-Konecka skierowała te pytania do trzech połączonych Izb Sądu Najwyższego: Cywilnej, Pracy, Ubezpieczeń Społecznych oraz Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych – liczących łącznie 63 sędziów.
Zakresowe orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego
Pierwsze pytanie dotyczyło tego, czy tzw. zakresowe orzeczenie TK, czyli stwierdzające niezgodność z konstytucją określonego rozumienia przepisu lub jego niekonstytucyjności w pewnym zakresie, ale nieuchylające samego przepisu, stanowi podstawę wznowienia postępowania przewidzianą w art. 401¹ k.p.c. Procedura ta umożliwia wzruszenie prawomocnego orzeczenia w wypadku, gdy TK orzekł o niezgodności aktu prawnego z konstytucją, umową międzynarodową lub ustawą, na podstawie którego zostało wydane skarżone orzeczenie.
Czytaj więcej
W najbliższym czasie trzy Izby SN mają rozstrzygnąć bardzo ważną kwestię. Chodzi o korzystanie z niepublikowanych wyroków Trybunału Konstytucyjnego...
Nieopublikowane orzeczenia TK i wznowienie postępowania
Drugie pytanie dotyczyło znaczenia nieopublikowanych orzeczeń TK: czy organy władzy publicznej zobowiązane są do uznawania mocy wiążącej orzeczenia TK i jego stosowania od dnia ogłoszenia przez Trybunał, lecz przed publikacją orzeczenia we właściwym urzędowym dzienniku, najczęściej w Dzienniku Ustaw. W szczególności, czy możliwe jest wznowienie postępowania przed opublikowaniem orzeczenia TK.
Z kolei trzecie pytanie brzmiało: od jakiej daty należy liczyć bieg trzymiesięcznego terminu na wystąpienie o wznowienie postępowania w razie pozytywnej odpowiedzi na pytanie drugie.
W odpowiedzi SN wydał uchwałę. Stwierdził w pierwszej kolejności, że orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego jest rozstrzygnięcie wydane w sprawie należącej do jego właściwości, po przeprowadzeniu określonego prawem postępowania, przez skład orzekający złożony wyłącznie z osób, które nawiązały stosunek służbowy sędziego TK „po złożeniu ślubowania wobec Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, czyli w jego obecności”. Moc powszechnie obowiązującą, o której mowa w art. 190 ust. 1 konstytucji, orzeczenie Trybunału ma „niezależnie od jego ogłoszenia w organie urzędowym”, a mówiąc prościej: niezależnie od publikacji (w tej kwestii zdanie odrębne złożyło ośmiu sędziów).
Ponadto orzeczenie Trybunału stwierdzające niezgodność określonego znaczenia aktu normatywnego z konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub z ustawą może stanowić podstawę wznowienia postępowania. W uchwale stwierdzono też, że dopuszczalne jest merytoryczne rozpoznanie skargi o wznowienie postępowania na podstawie art. 401¹ k.p.c. przed ogłoszeniem orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w organie urzędowym; a termin, o którym mowa w art. 407 § 2 zd. 1 k.p.c., kończy się dopiero z upływem trzech miesięcy od tego ogłoszenia.
Rząd nie publikuje, a TK ogłasza na sali rozpraw
Zagadnienia, którymi w środę zajmowały się połączone izby SN, wywołały rozbieżności prawne przy rozpatrywaniu szeroko ujętych spraw cywilnych w związku z tym, że rząd od ponad dwóch lat nie publikuje orzeczeń TK. Na opublikowanie w Dzienniku Ustaw czeka 85 wyroków TK. Z drugiej strony Trybunał zaznacza przy każdym swoim wyroku, że jego wyrok wchodzi w życie natychmiast po ogłoszeniu go na sali rozpraw.
W uzasadnieniu pytań prawnych oraz referacie sędziego Marcina Łochowskiego wskazano, że za powiązaniem możliwości wznowienia postępowania z datą ogłoszenia wyroku TK w dzienniku urzędowym opowiadają się stosunkowo często sądy powszechne, odrzucając skargi o wznowienie postępowania na podstawie nieopublikowanego wyroku jako wniesione przedwcześnie. W niektórych przypadkach sądy uwzględniają zaś wyrok TK przed jego ogłoszeniem w dzienniku urzędowym.
Czytaj więcej
Czy wyrok Trybunału Konstytucyjnego obowiązuje z chwilą ogłoszenia go przez TK, jak on sam uważa, czy dopiero z dniem publikacji w Dzienniku Ustaw,...
O ogromnej wadze społecznej tych nieopublikowanych orzeczeń świadczy choćby głośny nieopublikowany wyrok TK dotyczący kształtowania wysokości emerytur i rent tysięcy obywateli – wskazała w uzasadnieniu pytań prezes Misztal-Konecka. I przypomniała, że art. 190 ust. 3 Konstytucji RP stanowi, że orzeczenie TK wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, chyba że TK określi inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego.
Udział wzięło 43 sędziów. Wnioski o wyłączenie
W środowym posiedzeniu wzięło udział 43 sędziów trzech izb. Nie wzięło w nim udziału 20 sędziów, głównie ze starego nadania. Z kolei prokurator wystąpił o wyłączenie z tej sprawy (co by uniemożliwiło jej prowadzenie) 47 sędziów, głównie z nowego nadania, ale przewodnicząca środowego posiedzenia, prezes Izby Cywilnej SN Misztal-Konecka, powiedziała, że nie dotyczy ono rozstrzygania indywidualnej sprawy, ale abstrakcyjnych kwestii prawnych, więc nie wchodzi w rachubę brak bezstronności jakichś sędziów i wniosek został oddalony.
Uchwała połączonych izb SN z chwilą jej podjęcia uzyskuje moc zasady prawnej, co oznacza, że odstąpienie od niej w SN wymaga ponownego rozstrzygnięcia w drodze uchwały odpowiednio przez połączone izby lub pełny skład Sądu Najwyższego. W praktyce sądy powszechne też stosują się do takich uchwał na mocy ich autorytetu i tego, że wiele najważniejszych spraw trafia na końcu do SN, który może skorygować odstępstwa od zasady prawnej w niższych instancjach.
Sygnatura akt: III CZP 41/26