„Robiliśmy to w następujący sposób: po spędzeniu całej ludności polskiej w jedno miejsce okrążaliśmy ją i rozpoczynaliśmy rzeź. Kiedy już nie pozostał ani jeden żywy człowiek, kopaliśmy wielkie doły, zrzucaliśmy tam wszystkie trupy, zasypywaliśmy ziemią oraz, żeby ukryć ślady tego strasznego grobu, paliliśmy na nim wielkie ogniska i szliśmy dalej. Tak przechodziliśmy od wsi do wsi” – zeznawał dowódca grupy UPA „Turiw” Jurij Stelmaszczuk „Rudy”. W ten sposób wykonywał rozkazy dowództwa UPA, które takie mordy zaplanowało i realizowało.

Reklama
Reklama

Ukraińcy wiedzą, że tak nie wygląda konflikt militarny dwóch uzbrojonych stron. Tak wygląda ludobójstwo: z premedytacją zaplanowane masowe mordowanie ludzi tylko za to, że byli innej narodowości. W tym wypadku za to, że byli Polakami.

Ludobójstwo to problem międzynarodowy. Kult jego sprawców również

Ludobójstwo jest kwalifikowaną formą zbrodni przeciw ludzkości. W Konwencji ONZ w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, stwierdzono, że „dokonane w zamiarze zniszczenia w całości lub części grup narodowych, etnicznych, rasowych lub religijnych” ludobójstwo jest „zbrodnią w obliczu prawa międzynarodowego, sprzeczną z duchem i celami Narodów Zjednoczonych i potępioną przez świat cywilizowany”.

Każde ludobójstwo to kwestia uniwersalna o wymiarze międzynarodowym. Gdziekolwiek dochodzi do aktów ludobójstwa – niezależnie od kontynentu – obowiązek potępienia takich zbrodni jako metody rozwiązywania sporów jest oczywistością. Problemem uniwersalnym staje się zatem także każda forma kultu sprawców i inspiratorów ludobójstwa – zarówno indywidualnych ludzi, jak też państw, struktur i organizacji.

Zbrodnia wołyńska

Zbrodnia wołyńska

Foto: PAP

Elementarna sprawiedliwość to jedno. Kształtowanie stosunków międzynarodowych na przyszłość – to drugie. W Konwencji o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkości wskazano, że skuteczne karanie „stanowi ważny czynnik w zapobieganiu takim zbrodniom, ochronie praw człowieka i swobód, zwiększaniu zaufania, rozwoju współpracy między narodami i popieraniu międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa”.

Różne narody i wszyscy potencjalni naśladowcy ludobójstwa powinni rozumieć, że – mimo morderczej skuteczności – ludobójstwo nie popłaca. A prawda o nim wcześniej czy później uderza w sprawców i rujnuje ich wizerunek oraz ich mocodawców – w wymiarze ponadpokoleniowym. Temu ma służyć brak przedawnienia.

W tym duchu jest oczywiste, że zarówno ludobójstwo Żydów zaplanowane i zrealizowane przez państwo niemieckie, jak też ludobójstwo Polaków, zaplanowane i zrealizowane przez UPA, nie mogą ulegać zapomnieniu. Podobnie jak inne tego typu zbrodnie niemieckie i sowieckie zawsze wymagają potępienia. Nigdy – gloryfikacji.

Po latach – kiedy z przyczyn biologicznych sprawców już nie da się ścigać – na kolejnych generacjach ciąży obowiązek przypominania i piętnowania ich zbrodniczej działalności. Dlatego społeczność międzynarodowa nie powinna się godzić na to, aby sprawcy ludobójstwa gdziekolwiek trafiali na pomniki i sztandary, stawali się patronami instytucji publicznych i jednostek wojska. Stawianie autorów ludobójstwa za wzór do naśladowania dla żołnierzy jest oznaką moralnego upadku.

I nie chodzi o wybieranie komukolwiek bohaterów przez inne państwa. Byłoby oczywistością oburzenie Polski i całego cywilizowanego świata, gdyby w Niemczech odsłaniano pomniki Heinricha Himmlera, patronami jednostek wojska ogłaszano „bohaterów SS”, „herosów z Gestapo” albo strażników z KL Auschwitz. Owszem, SS-mani i gestapowcy walczyli także przeciw sowieckiemu totalitaryzmowi. Czy to cokolwiek zmienia w ocenie ogromu niemieckich zbrodni, w tym zaplanowanego i zrealizowanego ludobójstwa?

Rzezi Polaków nie da się usprawiedliwić polityką II Rzeczypospolitej. To byłby niebezpieczny absurd

UPA w latach II wojny światowej przekroczyła granicę nie do zaakceptowania przez cywilizowane narody: uznała, że ludobójstwo zwykłych mieszkańców przesądzi spór o granice na ich korzyść. Cel osiągnęli: polską społeczność na Wołyniu i w Galicji Wschodniej wyniszczyli. Stalin ustanowił granicę na Bugu. Dzisiaj Wołyń i Galicja Wschodnia należą do Ukrainy.

Wolna Polska pogodziła się ze zmianą granic. Władze Ukrainy mogły się wspólnie z Polakami pochylić się nad pamięcią o ofiarach, potępiając ludobójstwo jako metodę realizacji nacjonalistycznych celów. Oddać hołd tym Ukraińcom, którzy z narażeniem życia ratowali prześladowanych. Tymczasem zamiast tego wolą wziąć na sztandary zbrodniarzy, przemilczając lub usprawiedliwiając ich czyny.

Czytaj więcej

Wojciech Konończuk: Na Wołyniu nie ma symetrii win. Ukraina próbuje przekonać świat do zafałszowanej historii

Można dyskutować o ograniczeniach szkolnictwa ukraińskiego i instytucji społeczno-oświatowych w II Rzeczypospolitej, o niszczeniu cerkwi na Chełmszczyźnie. To wszystko są rzeczy opisywane w Polsce i często poddawane krytyce. Czy to uzasadnia – jak słyszymy od Ukraińców – wymordowanie wszystkich polskich mieszkańców wiosek, w większości zwyczajnych chłopów?

To mogłoby być wytłumaczeniem np. głosowania Ukraińców przeciw Polsce w jakimś plebiscycie, ale nie może być usprawiedliwieniem dla ludobójstwa bezbronnych cywilów: kobiet, dzieci i mężczyzn. I tu nie ma żadnej symetrii. II Rzeczpospolita nie organizowała mordów ludzi z „nieodpowiedniej” innej narodowości albo klasy społecznej – jak później Niemcy, Sowieci czy UPA.

Czy zarzuty, jakie dzisiaj formułuje Federacja Rosyjska w sprawie antyrosyjskich działań państwa ukraińskiego w sprawach oświaty i języka, miałyby być „logiczną” podstawą rzezi mieszkańców narodowości ukraińskiej? Tego rodzaju „logika” jest niebezpiecznym absurdem.

Już na marginesie warto przypomnieć, że przed wojną ostrze terroru OUN dotykało ludzi, którzy pracowali na rzecz stawiania mostów pomiędzy Polską a ukraińską mniejszością. Takimi działaczami byli przecież zamordowani przez ukraińskich nacjonalistów Polak Tadeusz Hołówko czy ukraiński pedagog ze Lwowa Iwan Babij. Budowanie przyjaznych relacji wzajemnych także stanowiło powód do mordu.

Nikt w Polsce przy zdrowych zmysłach nie powie, że należało przed wojną prowadzić tego typu morderczo skuteczną politykę: otaczać ukraińską wieś po wsi i korzystając z miażdżącej przewagi nad bezbronnymi ludźmi – wymordować wszystkich. Takie haniebne metody Polakom nie mieściły się w głowie. Natomiast ukraińskim nacjonalistom w czasie wojny – owszem. Najpierw z zaangażowaniem na służbie niemieckiej brali udział w mordowaniu Żydów, a później – już bez udziału Niemców, w szeregach UPA – przeszli do zabijania Polaków.

Polacy odpowiadali na ataki UPA. Ale tu też nie ma symetrii

Niemcy udowodnili, że wymordowanie niemal całego narodu na danym obszarze jest możliwe. Ukraińcy z OUN i banderowskiej UPA poszli tą samą drogą: plan ludobójstwa, organizacja skoordynowanych akcji i ich wykonanie. Krwawa Niedziela na Wołyniu 11 lipca 1943 r. to kumulacja: zorganizowane uderzenie na 99 wsi – mordy cywilów, w większości bezbronnych rodzin, zmierzających w niedzielę do kościoła. Nie był to ani początek, ani koniec masowych mordów dokonywanych przez UPA.

Kolejność zdarzeń ma znaczenie. Przed systemowo zaplanowaną i zorganizowaną przez UPA ludobójczą akcją nie miał miejsca ani jeden atak jakichkolwiek polskich formacji podziemia na ukraińskie wsie. Natomiast kiedy upojone skutecznością zbrodni oddziały UPA (i zaciągnięci przez nią do mordów Ukraińcy) atakowały kolejne miejscowości, rodziły się oczywiste w takich okolicznościach pytania o zemstę, o retorsję, w końcu: o metodę powstrzymania otchłani antypolskiego ludobójstwa. Jak pokazać UPA, że to również z ich punktu widzenia droga donikąd?

Czytaj więcej

Estera Flieger: Czy Polska jest gotowa na ukraiński nacjonalizm

Znane i opisane próby rozmów, inicjowane przez przedstawicieli polskiego podziemia, kończyły się kolejnymi mordami. Tak, w ramach retorsji i przeciwdziałania zaczęły się ataki polskich oddziałów podziemia przeciw wsiom ukraińskim. W warunkach lokalnych uznano, że zasada „gwałt niech się gwałtem odciska” jest w takiej sytuacji koniecznością.

Tu też nie ma symetrii. I nie chodzi tylko o skalę (kilkanaście tysięcy zabitych Ukraińców wobec ponad stu tysięcy zamordowanych Polaków). To nie matematyka. Chodzi o to, że nigdzie w polskich planach działania – ani w przypadku Armii Krajowej, ani Batalionów Chłopskich – nie wysuwano wcześniej żadnego planu wymordowania ukraińskiej ludności jako metody rozwiązywania sporów. Natomiast wyrafinowane okrucieństwo, masowość zbrodni UPA bez oszczędzania nawet najmłodszych dzieci – to żywiło nienawiść i retorsję.

Wołodymyr Zełenski uderzył w chęci Polaków do wspierania Ukrainy

Okres komunizmu to czas sowieckiego zniewolenia Polski. Akcja „Wisła” była komunistyczną operacją przeprowadzaną przez siły państwa stworzonego przez Stalina. To były działania typowe dla totalitarnych reżimów, oparte o odpowiedzialność zbiorową. Inna rzecz, że brutalność przesiedleń i tak nie równała się z okrucieństwem ludobójstwa wcześniej przeprowadzonego przez UPA.

Przy utrzymaniu wszelkich proporcji warto przypomnieć, że Polska nie ma przecież do Kijowa pretensji o antypolskie działania sowieckiej Ukrainy – na przykład w ramach likwidacji Polskiego Rejonu Narodowego im. Juliana Marchlewskiego („Marchlewszczyzny”) i masowych czystek sowieckich z lat 30. XX w. Przecież to nie była suwerenna Ukraina.

Myśląc o wymiarze bilateralnym, powinniśmy pytać, jak to możliwe, że prezydent Zełenski przez honory dla ludobójczych formacji tak łatwo uderzył w powszechny przecież entuzjazm Polaków wobec idei wspierania Ukrainy. Fundamentem masowej solidarności z Ukraińcami była myśl o tym, że w warunkach rosyjskiej agresji otwiera się nowy rozdział wzajemnych relacji – mimo pamięci o niewinnych ofiarach rzezi wołyńskiej.

Zapytajmy: czego Ukraina oczekuje od Polski? Wyrzucenia na śmietnik pamięci polskich ofiar ludobójstwa? Obojętności wobec tego, że wspierane przez Polskę państwo ostentacyjnie bierze na sztandary autorów tego ludobójstwa, buduje im pomniki i stawia żołnierzom za wzór do naśladowania?

Kijów ma innych bohaterów. Nie musiał wybierać ludobójców z UPA

Trudno uwierzyć, że walcząca o wolność i niepodległość Ukraina poszła w kierunku tak bardzo samobójczej polityki historycznej. Przecież jest w innej sytuacji niż Niemcy.

RFN jest prawnym spadkobiercą Rzeszy Niemieckiej. Niemcy jako państwo muszą się mierzyć z dziedzictwem państwowych niemieckich zbrodni z lat 1939-1945. I nie brak w polityce niemieckiej manipulacji ukierunkowanej na rozmywanie odpowiedzialności. Jednak kierunek jest prosty: w trosce o dobre imię RFN podejmowane są daleko idące wysiłki, aby nazwa tego państwa nie kojarzyła się z symboliką III Rzeszy, NSDAP, SS, Gestapo itd. Chcąc rozmawiać z Polską, Grecją czy Izraelem, potępiają Hitlera a nie stawiają mu pomników.

Z Ukrainą jest odwrotnie. Współczesna Ukraina miała wybór; nie musiała brać na siebie garbu UPA. Nie była to przecież formacja państwa ukraińskiego, a jedynie zbrojna organizacja jednego z ugrupowań politycznych. Kijów mógł wybrać tradycje, które będą rdzeniem państwowej dumy, stawianej za wzór armii i obywatelom.

Mogli sięgnąć po tych, którzy o niepodległość Ukrainy walczyli bez haniebnych metod masowego ludobójstwa. Mogli sięgnąć po pamięć żołnierzy z lat 1918-1920, po pamięć innych, którzy przeciwstawiali się moskiewskiej władzy – bez masowych rzezi kobiet i dzieci. Ukraina mogła przypomnieć ofiary Hołodomoru i inne ofiary bolszewickiego terroru, ale postanowiła uczynić ze skażonej ludobójstwem UPA ogólnoukraiński symbol państwowej tożsamości.

Ukraina osłabia swój kapitał moralny. Władimir Putin zaciera ręce

Kult ukraińskich podkomendnych Hitlera i zbrodniarzy z UPA to prawdziwe dary dla propagandy Kremla. Moskwa od początku wojny głosi, że władze ukraińskie to „naziści”, „neonaziści”, „ukrnaziści”. Putin snuł opowieści o „potomkach banderowców i hitlerowskich katów”. Siergiej Ławrow przekonywał, że na Ukrainie „neonaziści” „maszerują pod portretami zbrodniarzy wojennych”. Przedstawiciele Rosji, chcąc oczernić (!) Ukrainę na Forum OBWE (25.05.2022), głosili, że „na dzisiejszej Ukrainie naziści i faszystowscy kolaboranci są wychwalani jako bohaterowie. Marsze z pochodniami ku czci Bandery i Szuchewycza są organizowane przez władze, a kult tych zbrodniarzy wojennych jest wpajany dzieciom od szkoły”.

To, co było antyukraińską propagandą, władze w Kijowie zaczęły potwierdzać swoimi działaniami. Nasi wschodni sąsiedzi postanowili udowodnić, że rzeczywiście cała Ukraina głosi kult ludzi, którzy chcieli budować swoje państwo u boku Hitlera, ideologów ludobójstwa i organizacji splamionych zbrodniami przeciwko ludzkości.

Czy naprawdę Kijów nie dostrzega, że to osłabia kapitał moralny Ukrainy i jest problemem dla ludzi, którzy życzą jej sukcesów i zwycięstwa? Dlaczego prezydent Zełenski nie wyciągnął żadnych wniosków ze skandalu, jaki przyniosła w parlamencie Kanady dokonywana w jego obecności owacja dla jednego z byłych żołnierzy ukraińskich formacji stworzonych przez Niemców?

W jaki sposób Ukraińcy chcą się domagać ścigania i karania sprawców mordów w Buczy, Irpieniu i w innych miejscach, jeżeli sami na sztandarach mają propagatorów i wykonawców ludobójstwa? Tego problemu politycy z Ukrainy nie dostrzegają. A jeśli dobrze życzą własnemu państwu – powinni.

Autor

Maciej Korkuć

Historyk, pracownik krakowskiego oddziału Instytutu Pamięci Narodowej. Od 2016 roku naczelnik Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Krakowie. Wykładowca Uniwersytetu Ignatianum w Krakowie. Doradca Prezydenta RP