[link=http://www.rp.pl/aktyprawne/akty/akt.spr;jsessionid=7E384D45317C23FD9E6B62CACC43B9BE?id=163433]Ustawa o samorządzie gminnym [/link]stanowi, że jednostki te mogą tworzyć sołectwa oraz dzielnice, osiedla i inne jednostki pomocnicze. Jak wynika z treści art. 5 ust. 1 tej ustawy, jednostką pomocniczą może być również miasto położone na terenie gminy. Jednostki pomocnicze tworzy rada – w drodze uchwały – po przeprowadzeniu konsultacji z mieszkańcami (art. 5 ust. 2).

Zgodnie z treścią art. 35 ustawy o samorządzie gminnym organizację i zakres działania jednostki pomocniczej określa rada gminy odrębnym statutem. Dokument ten określa nazwę jednostki, jej obszar, zasady i tryb wyborów organów, ich organizację i zadania, zakres zadań przekazanych jednostce pomocniczej do realizacji oraz zakres kontroli oraz nadzoru nad działalnością organów jednostki pomocniczej.

Jednocześnie kolejne artykuły stanowią, że organami sołectwa są zebranie wiejskie i sołtys, którego działalność wspiera rada sołecka (art. 36). Natomiast z treści art. 37 wynika, że organami dzielnicy (osiedla) są rada oraz zarząd.

[srodtytul]Dobra wola władz[/srodtytul]

Jednostki pomocnicze gmin nie mają osobowości prawnej. Przysługuje im jednak prawo zarządzania przydzielonym im mieniem komunalnym, korzystania z niego oraz rozporządzania w ustalonym w statucie zakresie dochodami uzyskanymi z tego mienia. Ponadto – jak wynika z treści art. 51 ust. 3 ustawy o samorządzie gminnym – jednostki pomocnicze mogą prowadzić na zasadach w statucie określonych gospodarkę finansową w ramach budżetu gminy.

Przepis ten stosuje się do wszystkich utworzonych przez gminę jednostek pomocniczych, a więc zarówno sołectw, jak i dzielnic, osiedli czy miast. [b]To jednak, czy na podstawie tego przepisu jednostki pomocnicze gmin będą mogły dysponować wyodrębnionymi w ramach budżetu gminy środkami finansowymi, uzależnione jest od dobrej woli wójta (burmistrza, prezydenta miasta) oraz rady[/b].

Przepis ten ani też żadne inne przepisy ustawy o samorządzie gminnym nie zawierają norm, które umożliwiałyby jednostkom pomocniczym występowanie ze skutecznym roszczeniem do gminnych władz o wyodrębnienie takich środków. Tak jest również w przypadku funduszu sołeckiego tworzonego na podstawie przepisów [link=http://www.rp.pl/aktyprawne/akty/akt.spr?id=306132]ustawy z 20 lutego 2009 r. o funduszu sołeckim (DzU nr 52, poz. 420 ze zm.)[/link].

Zgodnie bowiem z treścią jej art. 1 ust. 1 to rada gminy rozstrzyga o wyodrębnieniu w budżecie gminy środków stanowiących fundusz sołecki, do 31 marca roku poprzedzającego rok budżetowy, podejmując uchwałę, w której wyraża zgodę albo nie wyraża jej na wyodrębnienie funduszu w roku budżetowym.

[srodtytul]Co wynika z uzasadnienia[/srodtytul]

Czy ustawa o funduszu sołeckim może być podstawą do tworzenia funduszy osiedlowych (dzielnicowych)? To bardzo istotne pytanie, zwłaszcza że wykonane w ramach tego funduszu wydatki są gminom rekompensowane z budżetu państwa (dotacja celowa). Odpowiedź na nie nie jest jednoznaczna.

Z uzasadnienia rządowego projektu ustawy o funduszu sołeckim wynika bowiem, że intencją ustawodawcy było, aby fundusz ten był tworzony tylko i wyłącznie dla sołectw. Są to bowiem co do zasady najmniejsze z jednostek pomocniczych o najsilniejszych więzach łączących mieszkańców, usytuowanych na terenach wiejskich.

Zdaniem autorów projektu pod względem funkcjonalnym, społecznym i gospodarczym jednostek tych nie można zrównywać z innymi jednostkami pomocniczymi, które powstały na terenach o charakterze miejskim (osiedla, dzielnice) i które w stosunku do sołectw dysponują znacznym potencjałem demograficznym i ekonomicznym.

Sołectwa – w odróżnieniu od dzielnic czy osiedli – jako pokrywające się co do zasady z lokalną siecią osadniczą (wsiami) reprezentują dobrze określoną wspólnotę interesów ich mieszkańców wynikającą ze wspólnej tradycji historycznej. Interesy te – ze względu na swoją skalę – są często możliwe do zaspokojenia na poziomie niższym niż poziom gminy.

Z tego względu ograniczanie stosowania przepisów ustawy o funduszu sołeckim tylko do tej kategorii jednostek pomocniczych nie oznacza nierównego traktowania pozostałych (osiedli, dzielnic), tylko zapewnienie sołectwom adekwatnych instrumentów rozwoju, które umożliwią skrócenie dystansu pomiędzy nimi a innymi jednostkami pomocniczymi (druk sejmowy 1278).

[srodtytul]Wyroki też nieprzychylne[/srodtytul]

„Słuszne jest stanowisko organu nadzoru, że nie ma żadnego przepisu prawa, który dawałby podstawę prawną do tworzenia tzw. funduszu osiedlowego”. Tak orzekł Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, oddalając skargę jednej z gmin na rozstrzygnięcie nadzorcze wojewody, stwierdzające nieważność uchwały w sprawie utworzenia funduszu osiedlowego [b](wyrok z 28 kwietnia 2010 r., II SA/Po 15/10)[/b].

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia sąd zwrócił uwagę, że [b]gmina w ramach gospodarki finansowej może czynić jedynie to, na co zezwalają jej przepisy prawa.[/b] W szczególności gminy nie mają uprawnień do stosowania rozwiązań przewidzianych dla gospodarowania funduszem sołeckim do gospodarowania funduszem osiedla.

Takiego uprawnienia nie daje bowiem żaden przepis prawa. Dysponowanie gminnymi funduszami może się odbywać – jak podkreślił skład orzekający – zawsze w granicach określonych przez ustawy.

[ramka][b]Stanowisko MSWiA[/b]

Za możliwością tworzenia funduszy osiedlowych i dzielnicowych opowiedziało się natomiast MSWiA w odpowiedzi na interpelację poselską nr 12074. Czytamy w niej m.in., że to organy gminy decydują o sposobie wykorzystania środków finansowych (projekt, uchwalanie, wykonanie budżetu gminy).

W związku z powyższym w ocenie ministra spraw wewnętrznych i administracji gminy, w tym także położone na terenie gmin miasta, mogą w granicach prawa dofinansowywać inicjatywy obywatelskie w jednostkach pomocniczych gminy innych niż sołectwa poprzez tworzenie funduszy osiedlowych lub dzielnicowych.

Jednocześnie MSWiA zastrzegło, że nie posiada kompetencji do dokonywania wiążącej oceny prawnej sytuacji dotyczących gospodarki finansowej gmin, a prezentowane stanowisko nie ma waloru źródła prawa.[/ramka]