Z tego artykułu dowiesz się:
- Na czym polega rewolucja w polityce stabilizacyjnej, którą zapoczątkowali tegoroczni laureaci Nagrody Nobla.
- Jaką rolę w modelach ekonomicznych odgrywają nastroje i oczekiwania gospodarstw domowych co do przyszłości.
- Dlaczego komunikacja banków centralnych stała się kluczowym narzędziem w walce z kryzysami gospodarczymi.
- Jaki jest związek między pracami noblistów a reakcją światowych gospodarek na obecne szoki inflacyjne.
Królewska Szwedzka Akademia Nauk ogłosiła tegorocznego laureata w poniedziałek w Sztokholmie. Nagrodę po połowie podzielono pomiędzy amerykańskich naukowców: Roberta E. Halla z Stanford University oraz Michaela Woodforda z Columbia University.
Jak wyjaśnia Komitet Noblowski, tegoroczni laureaci opracowali nowe modele makroekonomiczne, które poprawiły skuteczność polityki stabilizacyjnej, pozwalając lepiej łagodzić wahania koniunktury. Tradycyjne teorie Johna Maynarda Keynesa, zgodnie z którymi w recesji pobudza się gospodarkę obniżaniem stóp i zwiększaniem deficytu, a w celu spowolnienia rozgrzanej gospodarki należy postępować odwrotnie, podczas kryzysów naftowych w latach 70. XX wieku nie zdawały egzaminu, prowadząc do stagflacji.
I tu wkraczają Hall i Woodford, którzy wykazali, w jaki sposób można ożywić politykę stabilizacyjną. Zamiast opierać modele na statystycznych powiązaniach między zmiennymi makroekonomicznymi – takimi jak inflacja, produkcja i konsumpcja – postanowili zbudować je na fundamentach mikroekonomicznych. Jak zauważa Komitet Noblowski, kluczowym elementem tych modeli jest to, że gospodarstwa domowe i przedsiębiorstwa patrzą w przyszłość, podejmując decyzje dotyczące oszczędności czy cen produktów. Kiedy rządy i banki centralne komunikują swoje plany dotyczące polityki gospodarczej, mogą wpłynąć na to spojrzenie w przyszłość i skierować gospodarkę we właściwym kierunku.
– Praca laureatów dostarczyła nam stabilnych fundamentów teoretycznych dla modeli, z których obecnie korzystają banki centralne i rządy na całym świecie. Dzięki nim jesteśmy lepiej wyposażeni do radzenia sobie z wstrząsami w gospodarce, takimi jak kryzysy energetyczne czy nagłe zmiany w skali konsumpcji gospodarstw domowych – mówi John Hassler, przewodniczący Komitetu ds. Nagrody w dziedzinie nauk ekonomicznych.
Czytaj więcej
Pokojową Nagrodę Nobla za 2026 r. otrzymała Navanethem „Navi” Pillay, południowoafrykańska prawniczka i była wysoka komisarz ONZ ds. praw człowieka...
Nobel za wkład w politykę stabilizacyjną
– Dorobki Roberta E. Halla oraz Michaela Woodforda są wzajemnie komplementarne. Prace Halla koncentrowały się na problematyce konsumpcji i popytu, zaś Woodford prowadził badania w obszarze podaży – komentuje prof. dr hab. Marek Kośny z Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu. – Kluczowy w dorobku Halla jest jego artykuł z 1978 r. „Stochastic Implications of the Life Cycle-Permanent Income Hypothesis: Theory and Evidence”, w którym analizuje uwarunkowania konsumpcji, pokazując, że kluczowym czynnikiem zmian są nowe informacje i oczekiwania co do zmiany dochodu.
– Robert E. Hall pokazał, jak wielkie znaczenie dla decyzji gospodarstw domowych o konsumpcji mają oczekiwania dotyczące przyszłego dochodu. Pokazał, że trzeba iść „od dołu do góry”, czyli patrzeć na gospodarstwa domowe. To na ich poziomie zapadają decyzje, które następnie się agregują i tworzą całą konsumpcję w gospodarce. On to wszystko zintegrował i wprowadził do modelu – wtóruje dr Jakub Borowski, adiunkt w Zakładzie Makroekonomii i Ekonomii Sektora Publicznego Szkoły Głównej Handlowej oraz główny ekonomista Credit Agricole Bank Polska. Jak wyjaśnia, nie do końca jest tak, że gdy dziś mamy wyższe dochody, to finansujemy z tego konsumpcję. – Jeżeli zmieni się oczekiwana ścieżka przyszłego dochodu, w wyniku wzrostu optymizmu albo pesymizmu co do sytuacji materialnej, ma to wpływ na bieżącą konsumpcję: oszczędzamy wtedy więcej lub mniej. Oczywiście, nie wszyscy patrzą w przyszłość i w ten sposób decydują o swojej konsumpcji, ale skoro jakaś część tak robi, to zmienia to bardzo dużo w rachunku: konsumpcja zachowuje się inaczej i trzeba ją inaczej modelować – mówi Borowski. – Dlatego tak uważnie patrzymy na wskaźniki koniunktury konsumenckiej. One mogą wyłapać ten efekt: obawy o przyszłość, które sprawiają, że gospodarstwa domowe wydają mniej, mimo że na razie ich bieżący dochód się nie zmienia. To kluczowe w modelowaniu zjawisk gospodarczych – dodaje.
A Woodford? Jak wyjaśnia dr Borowski, on zintegrował i rozpisał w modelach m.in. wpływ realnej stopy procentowej oraz luki popytowej (czyli różnicy między produkcją realną a potencjalną). – Realna stopa procentowa może się odchylać w górę lub w dół od stopy równowagi, hamując lub pobudzając aktywność gospodarczą. Również lukę popytową Woodford wprowadził do modelu jako czynnik presji inflacyjnej. Ona jest dziś elementarzem w modelach neokeynesowskich, wykorzystywanych m.in. do prognozowania inflacji – wyjaśnia ekonomista.
Jak zauważa dr Piotr Arak z Wydziału Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego, Woodford to ekonomista, który dał bankom centralnym intelektualny fundament ich dzisiejszego działania. – W wydanej w 2003 r. książce „Interest and Prices” zbudował model, na którym opiera się współczesna polityka pieniężna, od Fedu przez EBC, po NBP – komentuje. – Pokazał w nim, że banki centralne działają przede wszystkim przez kształtowanie oczekiwań, a nie przez samą bieżącą stopę procentową. Stąd wzięły się forward guidance, cele inflacyjne i nacisk na komunikację, które po kryzysie z 2008 r., a potem w walce z inflacją, stały się podstawowym narzędziem banków centralnych – mówi Arak. Warto zauważyć, że w naszej sondzie wskazał on Woodforda w gronie faworytów do tegorocznej nagrody.
Nobel za wkład w politykę pieniężną w 2026 r. to nie przypadek?
Zdaniem dra Jakuba Borowskiego, tegoroczny wybór noblistów mógł nie być przypadkowy. – Gdy Komitet Noblowski rozważał różnych kandydatów, to na pewno zastanawiał się nad potencjałem do wyjaśnienia zjawisk, z którymi mierzymy się na co dzień. Od pół roku mamy wysokie ceny surowców energetycznych, co podbija inflację. Ten kontekst dla części Komitetu mógł być ważny – mówi. I zauważa: o ile na szok naftowy w latach 70. banki centralne zareagowały w sposób klasyczny – zauważywszy spadek produkcji, podjęły działania, które ostatecznie jedynie podbiły inflację i wytrąciły gospodarkę z równowagi – o tyle obecnie nie reagują już tak mechanicznie. – Zaostrzają politykę pieniężną bardzo ostrożnie albo po prostu jej nawet nie chcą zaostrzyć, jak w przypadku Rady Polityki Pieniężnej – mówi Borowski.
Woodford znalazł się także wśród faworytów do tegorocznego ekonomicznego Nobla, wymienianych przez dra hab. Łukasza Goczka z WNE UW. Jak wyjaśniał, prace tego naukowca i grupy innych dały bankom centralnym język, w którym dziś myślą o polityce pieniężnej: stopa procentowa jako główny instrument, cel inflacyjny, kotwiczenie oczekiwań. – Fala inflacji po pandemii i kryzysie energetycznym pokazała, jak głęboko ta rama pojęciowa tkwi w decyzjach Fed, EBC czy NBP – mówi.
– Ostatnie lata, z szokiem inflacyjnym i gwałtownymi podwyżkami stóp, przypomniały, jak ważny jest dorobek Woodforda – dodaje dr Arak.
Czytaj więcej
Navi Pillay z RPA pokojową noblistką. Nagroda, na którą czeka Donald Trump, trafiła w ręce prawniczki oskarżającej Izrael, sojusznika Ameryki, o do...
W ostatnich latach nagrody za badania nad wzrostem gospodarczym
Tegoroczna ekonomiczna Nagroda Nobla wynosi 12 mln koron szwedzkich, czyli około 1,2 mln dol. Nagroda Nobla w dziedzinie ekonomii nie została uwzględniona w testamencie Alfreda Nobla. Formalnie to Nagroda Banku Szwecji im. Alfreda Nobla, ponieważ jest finansowana przez ten bank. Wyróżnienie to jest przyznawane przez Komitet Noblowski od 1969 r. Do 2025 r. nagrodę łącznie otrzymało 99 osób.
– Noble ekonomiczne w ostatnich latach zostały dość mocno zdominowane przez tematykę makroekonomiczną, z naciskiem na teorię wzrostu gospodarczego – komentował jeszcze przed ogłoszeniem laureatów za 2026 r. Marcin Klucznik, starszy doradca w Zespole Gospodarki Światowej Polskiego Instytutu Ekonomicznego.
Rzeczywiście, w 2025 r. nagrodę przyznano za wyjaśnienie, w jaki sposób innowacje napędzają wzrost gospodarczy. Połowa wyróżnienia trafiła do historyka gospodarczego Joela Mokyra z Northwestern University w Illinois w USA za zidentyfikowanie warunków niezbędnych do trwałego wzrostu gospodarczego poprzez postęp technologiczny. Drugą połową nagrody „podzielili się” Philippe Aghion z paryskiego Collège de France, uczelni INSEAD oraz London School of Economics and Political Science, oraz Peter Howitt z Brown University w stanie Rhode Island w USA. Obaj zostali wyróżnieni za opracowanie teorii trwałego wzrostu gospodarczego opartego na twórczej destrukcji.
Z kolei w 2024 r. ekonomicznego Nobla otrzymali: Daron Acemoglu i Simon Johnson z Instytutu Technologicznego Massachusetts oraz James A. Robinson z University of Chicago. Zostali wyróżnieni za badania nad tym, jak instytucje wpływają na losy narodów. – Zmniejszenie ogromnych różnic w dochodach między krajami jest jednym z największych wyzwań naszych czasów. Laureaci wykazali znaczenie instytucji społecznych dla osiągnięcia tego celu – komentował wówczas Jakob Svensson, przewodniczący Komitetu Nagrody Nauk Ekonomicznych.