Konferencja była wspólnym przedsięwzięciem Branżowych Punktów Kontaktowych (BPK) Sieci Badawczej Łukasiewicz, które pomagają polskim firmom i instytucjom ze świata nauki korzystać z unijnego programu Horyzont Europa. Jej głównym celem , było zwiększenie udziału polskich podmiotów w tym programie. A warto przypomnieć, że jest to największy europejski program badań i innowacji dostępny dla podmiotów takich jak uczelnie, przedsiębiorstwa, instytucje publiczne i organizacje pozarządowe. Niestety Polska, jak dotąd, korzysta umiarkowanie z tych dotacji. Obecnie z jednego euro wpłaconego przez Polskę do budżetu programu Horyzont Europa nad Wisłę wracają jedynie 63 eurocenty. Jednocześnie z tożsamej wpłaty do budżetu Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych do Polski trafia z powrotem jedynie 37 eurocentów. Oznacza to, że polscy podatnicy finansują badania niekoniecznie polskich, a innych europejskich naukowców. W interesie naszego kraju jest zwiększenie naszej skuteczności w pozyskiwaniu grantów, co ostatnio się dzieje, acz powoli. Co więcej, według Europejskiego Wskaźnika Innowacyjności (European Innovation Score – EIS) poziom innowacyjności naszej gospodarki wynosi jedynie 65 proc. średniej unijnej.

Wydarzenie zorganizowane przez Łukasiewicz – ITECH Instytut Innowacji i Technologii posłużyło więc zarówno prezentacji sukcesów polskich podmiotów, ale też identyfikacji barier w pozyskiwaniu grantów z programu Horyzont Europa oraz budowaniu strategii silniejszej obecności Polski w europejskiej przestrzeni badawczej, co jak podkreślił Wiesław Skwarko, wiceprezes Sieci Badawczej Łukasiewicz jest kluczowe nie tylko dla naszej nauki, ale też dla całej gospodarki. Wskazywał również, że współpraca nauki z biznesem i jej efekty mogą pomóc wejść naszej gospodarce na nowy poziom rozwoju - oparty w większym stopniu na tworzeniu innowacji i nowych technologii, a nie jedynie na powielaniu czy ulepszaniu istniejących rozwiązań. Naszym celem jest, aby Polska stała się aktywnym uczestnikiem międzynarodowego ekosystemu innowacji. Nowy program za pasem.

Podczas gdy trwa wciąż realizacja programu Horyzont Europa, także z udziałem polskim podmiotów, znana jest też już propozycja Brukseli dotycząca nowego programu i o niej też dyskutowano podczas wydarzenia. Jak przypomniał prof. Rafał Łukasik, dyrektor Departamentu Badań, Innowacji i Komercjalizacji w Centrum Łukasiewicz oraz Pełnomocnik Prezesa ds. Relacji Międzynarodowych Łukasiewicz propozycja Komisji Europejskiej (KE) zakłada, że program Horyzont Europa 2.0, który będzie realizowany w latach 2028-2034 ma dysponować budżetem, aż o 83% większym niż obecny program Horyzont Europa realizowany w okresie 2021-2027.

- Większy budżet to więcej pieniędzy, które zostaną rozdystrybuowane w europejskim ekosystemie badawczym. Komisja Europejska podwaja budżet i jest to oczywiście okazja dla polskich zespołów badawczych. Nowy program zakłada też m.in. koncentrację na zielonych technologiach. Tworzy to szansę dla polskich badaczy, którzy już angażują się w badania na tym obszarze. Kolejny plus to fakt, że nowy program ma być prostszy. Wiele jego aspektów uproszczono. Nowy program nie będzie tak skomplikowany jak aktualny, a uproszczenia to m.in. niższe progi administracyjne, więcej narzędzi cyfrowych, co oznacza, że mniejsze zespoły badawcze będą mogły korzystać z tego programu w sposób bardziej wydajny.

To także silne powiązanie i akcent położony na konkurencyjność biznesu i przemysłu - oceniał prof. Andrzej Szeptycki, podsekretarz stanu w Ministerstwie Nauki i Szkolnictwa Wyższego (MNiSW). Wiceminister wskazał też na kilka elementów, które mogą być postrzegane niekoniecznie jako pozytywne. – Priorytety programu  stanowią wyzwanie, gdyż mogą faworyzować graczy już doświadczonych, czyli duże konsorcja z Europy Zachodniej. Może to być rzeczywiście przeszkoda dla relatywnie nowych krajów w Unii Europejskiej, takich jak Polska. Kolejny element to współfinansowanie i angażowanie różnych typów funduszy. To jest często trudność dla mniejszych graczy z uboższych europejskich regionów. I ostatni element, choć niemniej ważny, to większy nacisk na szybkie wyniki. Może to niestety zniechęcać do prowadzenia najważniejszych badań podstawowych  – mówił wiceminister Szeptycki.

- Wszyscy wiemy, że oczekiwania w zakresie pozyskiwaniem środków z programu Horyzont Europa nie są na takim poziomie jak byśmy chcieli, ale widać jest postęp w tym obszarze i to napawa nas nadzieją, a wzrost budżetu to zawsze dobre wieści. Jednak co ważne, większy budżet nie oznacza, że do Polski automatycznie trafi więcej pieniędzy na badania i rozwój. Tu nie ma kopert krajowych i takiej krajowej koperty dla nas nie będzie też w nowym programie. Musimy jednak konkurować o te fundusze i musimy być w tej konkurencji lepsi niż jesteśmy teraz. Dużo już nauczyliśmy się uczestnicząc w poprzednich programach ramowych Unii Europejskiej. Przed nami pozostaje szereg wyzwań. Musimy zachęcać do pełnienia roli koordynatorów przez polskich beneficjentów. Większy budżet to szansa, ale nie gwarancja naszego sukcesu – mówił prof. dr hab. inż. Jerzy Małachowski, dyrektor Narodowego Centrum Badań i Rozwoju (NCBR).

- Musimy przygotować się na zmianę paradygmatu finansowania w Unii Europejskiej oraz na funkcjonowanie w warunkach większego budżetu, ponieważ obecny poziom naszego sukcesu nie jest wystarczający. Będziemy konkurować z całą Europą, a po roku 2030 środki w programach wideningowych będą zależały od działań podejmowanych na poziomie krajowym. Oznacza to konieczność większej aktywności zarówno indywidualnych naukowców, jak i zdecydowanego wsparcia ze strony państwa. Zwiększenie budżetu oraz przesunięcie środków na poziom centralny spowoduje, że inne państwa również będą intensywnie sięgały po te instrumenty, co dodatkowo zaostrzy konkurencję. Jeżeli Europa ma skutecznie konkurować globalnie, oczywiste jest, że wsparcie otrzymają najlepsi. Dlatego tak ważne jest, abyśmy jako kraj jasno określili nasze mocne strony i konsekwentnie je wspierali. Aby polscy naukowcy mogli skutecznie konkurować na tym poziomie, potrzebujemy stabilnego i przewidywalnego systemu krajowego. Wieloletnie reguły finansowania i ograniczenie zmian wprowadzanych ad hoc są kluczowe, ponieważ umożliwiają planowanie ambitnych, ryzykownych projektów. Niezbędna jest również profesjonalizacja wsparcia instytucjonalnego. Skuteczne aplikowanie o środki europejskie wymaga odpowiedniego zaplecza prawnego, finansowego, audytowego i organizacyjnego, które powinno odciążać naukowców i wzmacniać pozycję polskich zespołów w międzynarodowej rywalizacji. Wsparcie krajowe nie może ograniczać się do szkoleń i systemu zachęt. Musi obejmować realne instrumenty finansowe premiujące jakość i konkurencyjność - zarówno w obszarze transferu technologii, jak i doskonałości naukowej - mówił prof. Krzysztof Pyrć, prezes zarządu Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej.

Co więc powinno się zadziać, aby nasz kraj pozyskiwał więcej pieniędzy z IX, a tym bardziej X programu ramowego UE? Jak wskazał prof. Rafał Łukasik, Polska powinna tworzyć strategiczne sojusze w kierunku uzyskania następujących celów:

• Wesprzeć budżet 175 mld euro: stanowczo poprzeć ten ambitny poziom  finansowania i przeciwdziałać jego cięciom, wskazując wysoką stopę zwrotu (do 1:1) i potrzebę inwestycji w kluczowe obszary rozwoju.

• Wesprzeć mechanizmy Widening: utrzymać i wzmocnić instrumenty Widening (np. Teaming, Twinning), m.in. wprowadzając zachęty dla konsorcjów z państw EU13 i działania ograniczające drenaż talentów.

• Kształtować Europejski Fundusz Konkurencyjności (ECF) i priorytety: zabiegać o udział Polski w zarządzaniu ECF i otwarte konkursy, wskazywać priorytetowe tematy dla kraju (np. obronność, energia, cyfryzacja) w agendzie programu.

• Wzmocnić potencjał krajowy: zwiększyć krajowe nakłady na B+R (do 3% PKB) i przygotować instytucje do programu (szkolenia, wsparcie MŚP przez  Branżowe Punkty Kontaktowe), aby w pełni wykorzystać możliwości Horyzontu Europa 2.0.

• Wreszcie uczynić priorytetem wzrost środków trafiających do Polski. W 2023 r. Polska wpłaciła 2.77% środków budżetu unijnego, tymczasem w programie Horyzont 2021–2027 pozyskała jedynie 1.54% finansowania.

- Można więc podsumować, że bez aktywnych działań na poziomie krajowym nie będziemy mogli pozyskiwać środki na poziomie zbliżonym do tego ile w tej chwili wpłacamy. Będzie to powodowało jeszcze większy rozdźwięk, szczególnie, że program Horyzont Europa 2.0 łatwiejszy w pozyskiwanie środków nie będzie ponieważ dołączają do niego inne kraje spoza Unii Europejskiej, a Polscy naukowcy, poza nielicznymi wyjątkami nie mają rozbudowanej i aktywnej sieci kontaktów z partnerami zagranicznymi.

Branżowe Punkty Kontaktowe oferują pomoc

Podczas wydarzenia można było nawiązać kontakt z przedstawicielami Branżowych Punktów Kontaktowych (BPK), które pomagają uzyskać środki z programu Horyzont Europa na badania i innowacje poprzez doradztwo,  organizację wydarzeń networkingowych oraz wsparcie w znalezieniu partnerów i przygotowaniu wniosków.

- Sieć Badawcza Łukasiewicz, która skupia 22 instytuty badawcze na terenie całej Polski jest odpowiedzialna za prowadzenie Branżowych Punktów Kontaktowych (BPK). Ich koordynatorem jest Łukasiewicz ITECH - Instytut Innowacji i Technologii. Ponadto, 6 innych instytutów jest zaangażowanych w prowadzenie tematycznych punktów dla danych branż*. Nasze instytuty są wsparciem, przede wszystkim dla przedsiębiorców, ale także dla innych jednostek naukowych, w przygotowaniu wniosków i łączeniu sił tworząc wspólne konsorcja na potrzeby naborów w ramach programu Horyzont Europa – przypomniał Wiesław Skwarko.

Pitching, matchmaking i gala

Podczas wydarzenia zorganizowano też sesje tematyczne przez wybrane Branżowe Punkty Kontaktowe np. „Od wizji do rzeczywistości: program badań i innowacji w zakresie wirtualnych światów w Europie”, czy też sesję informacyjną o konkursach partnerstw współfinansowanych w obszarze zdrowia, podczas których zaprezentowano nadchodzące konkursy w ramach europejskich partnerstw badawczych w tym obszarze: THCS, ERA4Health, EP PerMed, ERDERA oraz BrainHealth, wraz z omówieniem ich tematyki, zasad udziału i możliwości dla polskich jednostek.

Podczas sesji pitchingowej odbyła się też krótka prezentacja projektów z potencjałem do rozwoju w programach europejskich (HE, EIC, EIT) z udziałem instytucji finansujących i partnerów zagranicznych. Zorganizowano też spotkania B2B/B2R mające na celu wsparcie w budowaniu konsorcjów i partnerstw projektowych w kontekście nadchodzących konkursów Horyzont Europa.

Wydarzeniu „Horizon4Poland 2025” towarzyszyła gala rozdania nagród dla lekarzy innowatorów w konkursie „Wdrożenie innowacji w opiece zdrowotnej”. W jej trakcie zaprezentowano projekty finalistów, którzy pokazali, jak innowacje mogą poprawiać jakość opieki nad pacjentem, efektywność procesów medycznych oraz zarządzanie placówkami zdrowotnymi.

W konferencji wzięło udział 500 uczestników reprezentujących świat nauki, biznesu, administracji i funduszy wspierających rozwój badań.

*Branżowe Punkty Kontaktowe działają w Sieci Badawczej Łukasiewicz w następujących lokalizacjach:

1.           Branżowy Punkt Kontaktowy Zrównoważona Gospodarka w Łukasiewicz – Instytucie Metali Nieżelaznych w Gliwicach,

2.           Branżowy Punkt Kontaktowy Technologie Medyczne i Zdrowie w Łukasiewicz – PORT Polskim Ośrodku Rozwoju Technologii we Wrocławiu,

3.           Branżowy Punkt Kontaktowy Transformacja Cyfrowa w Łukasiewicz – Poznańskim Instytucie Technologicznym w Poznaniu,

4.           Branżowy Punkt Kontaktowy Inteligentna i Czysta Mobilność w Łukasiewicz – Instytucie Lotnictwa w Warszawie,

5.           Branżowy Punkt Kontaktowy Przemysł 4.0 w Łukasiewicz – Przemysłowym Instytucie Automatyki i Pomiarów PIAP w Warszawie, 

6.           Branżowy Punkt Kontaktowy Technologie Niskoemisyjne i Czysta Energia w Łukasiewicz – Warszawskim Instytucie Technologicznym w Warszawie.

Działalność BPK koordynuje Łukasiewicz – ITECH Instytut Innowacji i Technologii w Warszawie, którego zadaniem jest również monitorowanie otoczenia legislacyjnego związanego z programem Horyzont Europa.

Patronat Rzeczpospolitej