W brawurowym eseju „Oto moi bliscy, moi mistrzowie, moje potomstwo..." Alain Finkielkraut pisał o Albercie Camusie, że „udało mu się zniechęcić do siebie zarówno wiernych komunistów, jak i antystalinowskich postępowców, czyli (niemal) całą inteligencję francuską...". Sam Finkielkraut przejął tę rolę co najmniej od początku lat 90. „Prowokuje i drażni tradycyjnie zorientowany na lewo paryski salon intelektualny" – oceniał Marek Rapacki w „Gazecie Wyborczej".

Największą prowokacją francuskiego filozofa i eseisty była przepowiednia, że „fałszywa ideologia antyrasizmu" stanie się źródłem ogromnej przemocy: „Będzie dla XXI w. tym, czym komunizm był dla wieku XX". Już pod koniec lat 80. przestrzegał przed upartym dążeniem do absolutnej równości, które zastąpiło walkę klas w roli motoru heglowskiej historii. Równości, przed którą nic nie znajdzie ratunku – żadna instytucja i hierarchia, bo tym razem to coś znacznie silniejszego niż równość w obliczu Boga, równość polityczna czy wobec prawa.

„Antyrasizm, który odwołuje się do tej właśnie fundamentalnej równości, stał się systemem objaśniania świata. I to jest bardzo niebezpieczne – antyrasiści chcą przekształcić w powszechną zasadę poznania coś, co powinno pozostać jedynie nakazem moralnym. Ideał stał się ideologią. Tylko w jego świetle można zrozumieć przeszłość, teraźniejszość i przyszłość. W rezultacie nie można np. mówić w sposób krytyczny o islamie – od razu stajemy się islamofobami, czyli antymuzułmańskimi rasistami" – tłumaczył Maciejowi Nowickiemu w wywiadzie pt. „Antyrasizm stał się obłędem Europejczyków" („Dziennik", 5 kwietnia 2007 r.).

Finkielkraut dostrzegał, że weszliśmy na drogę, która wiedzie nasze społeczeństwa do coraz większej przemocy. W 1987 r. w prowokacyjnej „Porażce myślenia" pisał, że przemilczanie europejskich źródeł uniwersalizmu prowadzi do zakwestionowania uniwersalizmu jako takiego. Przestrzegał, że duża część świata islamu (który jest cywilizacją, a nie tylko religią) wypowiedziała wojnę Europie, naszym wartościom i cywilizacji. Pisał o niebezpieczeństwie przymykania oczu na rzeczywistość i zasłaniania się hasłami „bezstronności" i „piętnowania ksenofobii".

Powojenny kompleks

Za ideologią antyrasizmu – według Finkielkrauta – ma stać największa słabość Europejczyków, czyli demony przeszłości, wojenna trauma. Łączy nas niezwykła wspólnota doświadczeń, problem w tym, że stanowi ona swoiste tabu, dlatego – jak twierdzi – daliśmy się zdominować „świadomości postępowej". Odwołuje się do Leo Straussa, który pisał, że odcinając się od własnej przeszłości, progresista wyzwala się z krępujących go łańcuchów, przekonany o absolutnej wyższości teraźniejszości nad tym, co było wcześniej. Przeszłość zaczyna być rozumiana jako przesąd, który trzeba wytropić i unicestwić.

Tylko że Finkielkraut dawniej sam stał w pierwszych szeregach boju o nową sprawiedliwość. Po latach mówi o sobie, że był „majowym kontestatorem", że kierowało nim „romantyczne pragnienie przekształcania świata". Jednak te same lektury, które wiodły go na paryskie barykady, czytane po latach otwierały mu oczy na to, że walka z własną tradycją jest jedynie ucieczką od rzeczywistości.

Żydowski intelektualista nagle zaczął mówić o sobie, że jest Polakiem urodzonym w Paryżu. Na pewno dużą rolę w tej przemianie odegrała lektura Czesława Miłosza, pewnie jeszcze większą – Milana Kundery. To właśnie jego „Żart", w którym bezrozumnie zaczytywał się w 1968 r., ukazał mu w końcu niebezpieczeństwo „insurekcyjnej żarliwości". Kundera później odkrył przed nim tzw. małe narody („mały naród to taki, którego istnienie może zostać w każdej chwili zakwestionowane, który może zniknąć i o tym wie").

Finkielkraut zrozumiał, że jako polski Żyd sam przesiąknięty jest typową środkowoeuropejską niepewnością bytu. Dlatego w latach 90. odważył się odwołać do najbardziej obrzydzonego we Francji pojęcia – nacjonalizmu. Podczas wojny domowej w Jugosławii zdecydowanie opowiedział się za niepodległością Chorwacji i Słowenii. Wstrząsnął zachodnią debatą publiczną, nie tylko przyznając, że rozumie środkowoeuropejskie nacjonalizmy, ale że przeraża go zachodni przerost uprawnień jednostki i tolerancji dla jej wolnych wyborów, który szkodzi interesom wspólnoty narodowej.

Gdy w Europie Zachodniej – jak twierdzi Finkielkraut – od czasów Hitlera niepoprawne politycznie jest analizowanie historii w kategoriach cywilizacyjnych, on nawołuje do zmierzenia się z tą prawdą. Bo, uciekając od niej, pozostajemy ślepi na rzeczywistość, która staje się coraz groźniejsza. Często odwołuje się do słów Czesława Miłosza z eseju „Rosja": „Wiek XX w panicznym strachu przed bredniami nacjonalistów i rasistów, usiłuje zasypać przepaść czasu cyframi produkcji czy nazwami kilku polityczno-gospodarczych systemów, wyrzekając się badań nad misterną tkaniną stawania się, gdzie żadna nitka nie powinna być pominięta – nawet poglądy zapomnianych rosyjskich sekt. Co było, znika na zawsze tylko pozornie, w istocie transformuje się niepostrzeżenie".

Strategia strusia

Przed laty Finkielkraut przewidział także renesans tzw. nowej prawicy. W przywoływanym już wywiadzie z 2007 r. powiedział Nowickiemu, że największym problemem Europy jest to, iż staje się Ameryką wbrew własnej woli, czyli że przemienia się w krainę imigrantów, nie zastanawiając się nawet nad tym, jak zostanie przez to odmieniona, ani „co ma zrobić, by ta imigracja odniosła sukces".

Tłumaczył, że to właśnie zniszczy Europę, a nawet wyjaśniał, jaki będzie tego mechanizm: „Partie republikańskie opuszczają teren i nie mają absolutnie nic do zaproponowania poza pięknymi hasłami przeciwstawienia się tej fali. Jeżeli tylko populiści będą wskazywać na istnienie problemów związanych z imigracją, mogą odnieść ogromne zwycięstwo. To tutaj stare i nowe kraje Unii mogą się wspólnie odnaleźć – wokół wartości i ideałów nacjonalistycznych. Europejczycy popadną w jakieś zbiorowe szaleństwo, jeśli nadal w imię politycznej poprawności będą głosili, że ani imigracja, ani poziom braku bezpieczeństwa nie zwiększają się, że to tylko fantazje, a za fantazjami kryje się faszyzm. Nadejdzie moment, w którym nie zniosą już skali zmian, jakim poddana jest ich codzienna egzystencja. A wszystkiemu winny będzie ideologiczny antyrasizm – jedyny słuszny sposób myślenia, w imię którego udajemy, że nic się nie dzieje".