Wiele już powiedziano i napisano o głośnych postanowieniach Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych ( dalej: Izba Kontroli albo IKNiSP) Sądu Najwyższego w sprawie utraty mandatów poselskich Macieja Wąsika (z 4 stycznia 2024 r.) i Mariusza Kamińskiego (z 5 stycznia 2024 r.). W dyskusjach zwraca się uwagę przede wszystkim na treść tych postanowień i swobodne podejście IKNiSP do zakresu zaskarżenia, a także rekordową sprawność w rozpoznaniu spraw w ciągu kilku godzin od otrzymania akt albo ich kserokopii.
Jak Izba Kontroli rozumie wyroki europejskie
Warto się jednak przyjrzeć innemu zagadnieniu, rozważanemu w uzasadnieniach do omawianych postanowień. Izba Kontroli odnosi się bowiem także do ocen dotyczących jej statusu zawartych w znanych wyrokach TSUE i ETPC. W komunikatach prasowych po obu postanowieniach IKNiSP znajduje się niemal identyczny passus:
„Postanowienie Sądu Najwyższego zapadłe w sprawie zainicjowanej odwołaniem od postanowienia Marszałka Sejmu o stwierdzeniu wygaśnięcia mandatu poselskiego stanowi sprawę publiczną w rozumieniu art. 26 § 1 pkt 11 u.SN, w której wyłącznie właściwą jest Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego. Materia tej sprawy leży całkowicie poza zakresem kompetencji przekazanych organom Unii Europejskiej. Z tego względu, na właściwość IKNiSP w tej sprawie nie ma żadnego wpływu wyrok TSUE z 21 grudnia 2023 r C-718/21. Jednocześnie, utrwalone orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka przesądza, że sprawy dotyczące uzyskania bądź utraty mandatu poselskiego nie stanowią sprawy cywilnej ani karnej w rozumieniu art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (sprawa Barski i Święczkowski przeciwko Polsce, skargi nr 13523/12 i 14030/12 § 57 i cytowane tam orzecznictwo). Z tego względu, kompetencji IKNiSP do orzekania w tych sprawach nie dotyczą zastrzeżenia ETPCz sformułowane na gruncie art. 6 ust. 1 EKPCz w wyroku z 8 listopada 2021 w sprawie Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce (skargi 49868/19 i 57511/19) lub w wyroku z 23 listopada 2023 r. Wałęsa przeciwko Polsce (skarga nr 50849/21)”.
Powyższe stwierdzenia są błędne i należy je sprostować, aby nie wprowadzały zamętu w opinii publicznej. Oba europejskie trybunały, zarówno luksemburski, jak i strasburski, odmówiły IKNiSP statusu niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego na mocy ustawy w całości, a nie tylko częściowo. Ilustrują to stwierdzenia, które warto przytoczyć.
Czytaj więcej
Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego ma w czwartek rozstrzygać w kwestii ważności październikowych wyborów. Niespodzian...
Jak TSUE ocenia Izbę Kontroli SN…
W wyroku z 21 grudnia 2023 r. TSUE stwierdził, w pkt 77, że wszystkie elementy zarówno systemowe, jak i dotyczące konkretnych okoliczności faktycznych, które charakteryzowały powołanie sędziów IKNiSP, skutkują tym, że ten organ nie ma statusu niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 akapit drugi karty praw podstawowych. Całokształt owych elementów może bowiem budzić w przekonaniu jednostek uzasadnione wątpliwości co do niepodatności zainteresowanych i składu orzekającego, w którym zasiadają, na czynniki zewnętrzne, w szczególności bezpośrednie lub pośrednie wpływy krajowej władzy ustawodawczej i wykonawczej, oraz co do ich neutralności względem ścierających się przed nimi interesów. Tego rodzaju elementy mogą prowadzić do braku widocznych oznak niezawisłości lub bezstronności tych sędziów i tego organu, co mogłoby podważyć zaufanie, jakie sądownictwo powinno budzić w tych jednostkach w społeczeństwie demokratycznym i w państwie prawnym.
… a jak ETPC
Z kolei ETPC, w wyroku w sprawie Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce, przypomniał, że pojęcie sądu „ustanowionego ustawą” w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPC, ma w szczególności na celu ochronę sądownictwa przed wszelkimi bezprawnymi wpływami zewnętrznymi, w szczególności ze strony władzy wykonawczej, ale także władzy ustawodawczej lub wpływami w ramach samego wymiaru sprawiedliwości, obejmuje poszanowanie przepisów krajowych dotyczących powoływania sędziów, które powinny być sformułowane w sposób jednoznaczny (§§ 272–280). Trybunał strasburski stwierdził, że powoływanie członków zasiadających w składach orzekających IKNiSP odbyło się z oczywistym naruszeniem podstawowych przepisów krajowych regulujących procedurę powoływania sędziów (§§ 281–338). Wskazał przy tym na brak wystarczających gwarancji niezależności KRS w nowym składzie od władzy ustawodawczej i wykonawczej. Wywiódł z tego, że powołanie sędziów do IKNiSP nastąpiło z naruszeniem konstytucyjnych zasad funkcjonowania KRS, w tym zasady podziału władzy oraz zasady niezależności sądownictwa, w związku z czym sędziów tych nie można uznać za niezawisłych i bezstronnych (§§ 309–312 i 320). ETPC uznał, że powołania sędziów dokonane w takich okolicznościach wskazywały na całkowite lekceważenie przez władzę wykonawczą autorytetu, niezależności i roli sądownictwa i miały na celu zakłócenie toku sprawowania wymiaru sprawiedliwości, w związku z czym należy uznać, że stanowiły one rażące naruszenie art. 6 ust. 1 EKPC i były rażąco niezgodne z zasadą państwa prawnego (§§ 330 i 338). Wagę tego naruszenia potwierdzają dodatkowo fundamentalne znaczenie i wrażliwy charakter spraw należących do właściwości IKNiSP.
Izba Kontroli w całości nie jest sądem
Z przytoczonych fragmentów wyroków wynika, że trybunały europejskie, stwierdziły brak niezawisłości i bezstronności IKNiSP i jej sędziów w całości, we wszelkich przejawach jej funkcjonowania. Grzechem pierworodnym jest niezgodna z konstytucją kompozycja i sposób funkcjonowania KRS, desygnujących kandydatów na sędziów Izby.
Jeśli ktoś szukał weryfikacji surowych ocen TSUE i EPPC dotyczących IKNiSP, znalazł je szybko we wspomnianych na wstępie postanowieniach z 4 i 5 stycznia 2024 r. Samo użycie terminu „postanowienie” nie jest nawet stosowne.
Czytaj więcej
Jest tryb rozwiązywania rozbieżności między sądami. Skład Izby Pracy SN i jej prezes nie uznają Izby Kontroli Nadzwyczajnej za sąd. Doprowadzenie d...
Stanisław Biernat, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, sędzia Trybunału Konstytucyjnego w stanie spoczynku, były wiceprezes Trybunału
