Materiał partnera: Grupa robocza ds. ustawy o zawodzie psychoterapeuty
Przez lata spierano się o to, czy psychoterapia działa i która metoda jest najlepsza. Dziś najciekawsze pytania dotyczą już czegoś innego. Psychoterapia jest skuteczną metodą leczenia wielu problemów psychicznych, ale jej działanie nie zależy wyłącznie od stosowanych metod. Coraz lepiej rozumiemy rolę relacji terapeutycznej, indywidualnych różnic między pacjentami i mechanizmów zmiany. Jednocześnie uczymy się pokory wobec złożoności ludzkiego doświadczenia. Być może najważniejszą lekcją płynącą z badań nad psychoterapią jest to, że nie istnieje jedna terapia dobra dla wszystkich.
Skąd wiemy, że terapia działa?
Dyskusja o tym, czy psychoterapia działa, w dużej mierze została już rozstrzygnięta. Jedna z ważniejszych metaanaliz, opublikowana w 2024 roku w World Psychiatry, obejmowała 441 badań i ponad 33 tysiące pacjentów. Potwierdzono w niej, że psychoterapia jest skuteczniejsza niż brak leczenia lub standardowa opieka w wielu zaburzeniach psychicznych. Wiemy jednak również, że nie każda forma terapii jest równie pomocna dla każdego pacjenta, a część osób wymaga dodatkowych lub łączonych metod leczenia. W praktyce oznacza to, że różnorodność podejść terapeutycznych może być wartością, a nie problemem.
Metaanalizy oraz obszerne opracowania podsumowujące kilkadziesiąt lat badań, w tym klasyczny podręcznik Bergin and Garfield’s Handbook of Psychotherapy and Behavior Change – jedno z najważniejszych kompendiów wiedzy o terapii – pokazują, że wiele podejść psychoterapeutycznych można uznać za potwierdzone naukowo. Dotyczy to m.in. terapii poznawczo-behawioralnej, psychodynamicznej, humanistyczno-doświadczeniowej oraz systemowej terapii rodzin i par. Choć rodzaj i liczba dostępnych danych różnią się między metodami, a badacze nie zawsze są zgodni co do tego, ile dowodów wystarczy – liczy się to, komu i w jakich okolicznościach dana metoda pomaga. W tej sytuacji nie pytamy już: „która metoda jest najlepsza?”, lecz raczej: „co będzie najbardziej pomocne dla tej konkretnej osoby?”. Ponieważ odpowiedź zależy od wielu czynników, ważne jest, aby pacjenci mieli dostęp do różnych rodzajów psychoterapii. Sama metoda pracy to jednak tylko jeden z elementów, które o tym decydują.
Dobra terapia nie jest terapią idealną
Znaczenie mają także cechy pacjenta, terapeuty oraz sama relacja między nimi. Jednym z najlepiej udokumentowanych czynników związanych ze skutecznością psychoterapii jest przymierze terapeutyczne, czyli jakość współpracy i wzajemnego zaufania między pacjentem a terapeutą. Metaanaliza Christopha Flückigera i współpracowników, obejmująca niemal 300 badań i ponad 30 tysięcy pacjentów, pokazała, że lepsza jakość tej relacji wiąże się z lepszymi wynikami leczenia.
Dobra relacja terapeutyczna nie oznacza jednak braku napięć czy nieporozumień. Badania zespołu Jeremy’ego Safrana pokazały, że ich wspólne rozpoznawanie i przezwyciężanie może być ważną częścią procesu zdrowienia. Paradoksalnie więc dobra terapia nie jest terapią idealną. Jest relacją na tyle bezpieczną, aby mogły pojawić się trudności, i wystarczająco elastyczną, aby można było je wspólnie zrozumieć i naprawić.
Smartfon, sztuczna inteligencja i głos pacjenta: nowa era badań
Badanie psychoterapii przechodzi prawdziwą rewolucję dzięki nowym, precyzyjnym metodom badawczym. Naukowcy mogą dziś np. analizować dane ze smartfonów, co pozwala śledzić zmiany nastroju pacjentów w czasie rzeczywistym i w ich naturalnym środowisku. Do analizy sesji coraz częściej wykorzystuje się sztuczną inteligencję, a złożone modele matematyczne pozwalają śledzić indywidualne trajektorie zmiany (np. komu poprawia się najszybciej?) oraz tworzyć „mapy” powiązań między objawami za pomocą tzw. analiz sieciowych.
Coraz częściej badacze wsłuchują się także w głos osób korzystających z psychoterapii. Skoro nawet w medycynie zauważono, że oczekiwania związane z przyjmowaną tabletką wpływają na wyniki leczenia, trudno wyobrazić sobie psychoterapię bez pytania o to, co sami pacjenci postrzegają jako czynniki zmiany i co uznają za najważniejsze efekty terapii. Nowe, starannie projektowane badania w systematyczny sposób analizują doświadczenia pacjentów, naświetlając ten najbardziej osobisty, subiektywny wymiar pracy terapeutycznej. Wszystko to zmierza do coraz większej personalizacji leczenia – tak, abyśmy potrafili je coraz trafniej dopasowywać do konkretnej osoby. Dzięki temu psychoterapia staje się skuteczniejsza, bezpieczniejsza i lepiej dopasowana do potrzeb pacjentów. Po ponad siedemdziesięciu latach badań wniosek jest prosty: psychoterapia działa, ale nie ma jednej terapii dobrej dla wszystkich. Na szczęście nowoczesna psychoterapia coraz lepiej potrafi odpowiadać na zróżnicowane potrzeby osób szukających pomocy.
dr Monika O. Jańczak certyfikowana psychoterapeutka psychodynamiczna, naukowczyni i badaczka psychoterapii, kierowniczka PsychoDynamics Lab na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
Materiał partnera: Grupa robocza ds. ustawy o zawodzie psychoterapeuty
