Kmicic, Wołodyjowski i bitwa pod Mątwami. Bereś dopisuje ciąg dalszy „Trylogii”

„W piątek, dzień Wenery, trzynastego lipca Roku Pańskiego 1666 świt wstał ciężki i wilgotny, jakby sama ziemia parą oddychała, a mgły, nisko snujące się nad doliną Noteci, zasłaniały zarówno brzegi, jak i samą rzekę, czyniąc wszystko niepewnym i zdradliwym. Słońce przebijało się przez mleczystą zasłonę, lecz nie dawało jeszcze ciepła, jeno bladym światłem mżyło, które, odbijając się w wodzie i błocie, nużyło wzrok”.

„Trylogii" ciąg dalszy, czyli „Mątwy”

Dobrze się zaczyna, prawda? Skądś ten styl znamy! I bohaterów – niby fikcyjnych, a w wyobraźni Polaków bardziej zakorzenionych i realnych niż wiele historycznych postaci. To Kmicic, Wołodyjowski, Skrzetuski i Zagłoba. Ten ostatni w roli consiliarius sine officio (doradca bez teki), „lecz z językiem ostrzejszym niźli niejedna szabla”.

Makaronizmów w sarmackiej stylizacji nie brakuje. Mamy „Signum confederationis”, „Cicuta virosa”, „Sed rex non audivit”. Zapełniłyby przynajmniej dwie strony. A jak ktoś nie rozumie – autor zaprasza do słowniczka na końcu minipowieści, jednak wcześniej, już z otwartą przyłbicą, bez literackich gier, proponuje nam esej „Pan Sienkiewicz i wojny polsko-polskie (od autora)”, żeby wyjaśnić swoje wszystkie intencje i to dlaczego skorzystał z bohaterów Sienkiewicza.

Z jakiego powodu? Bo „Trylogia” wydaje się Beresiowi niepełna. Po części dlatego, że nasz noblista musiał brać pod uwagę rosyjską cenzurę, a po części dlatego, że pisał przecież „dla pokrzepienia serc", czyli celowo pomijał sprawy, z powodu których serca Polaków w czasie zaborów żal ściskał.

Ale nie trzymam już dłużej głównej tajemnicy w sekrecie, bo żaden ze mnie Onufry Zagłoba herbu Wczele, choć spojlerować też nie będę. Rycerzy czterech, których w PRL do szlachetnej kabaretowej zabawy wykorzystał wrocławski Kabaret Elita, Witold Bereś wysyła pod Mątwy w arcyważnej sprawie, która i nas powinna obchodzić, a mianowicie walki bratobójczej dwóch skłóconych polskich plemion.

Być może historycy załamanie polskiej solidarności w I Rzeczpospolitej datują inaczej. Jednak Bereś, tworząc „przemilczany” rozdział „Trylogii”, uznał, że to bitwa pod Mątwami w 1666 r., w której rokoszanie pod wodzą byłego wielkiego marszałka koronnego Jerzego Lubomirskiego walczyli przeciwko królowi Janowi Kazimierzowi – była momentem przełomowym dla katastrofy Rzeczpospolitej.

„Mątwy" i „sarmacki Katyń”

W eseju przypomina zaś jej prolog, czyli bitwę na uroczysku Batoh, zwaną „sarmackim Katyniem”. Jak czytelnicy „Ogniem i mieczem” pamiętają - tę część „Trylogii” kończy zwycięska dla Rzeczypospolitej bitwa pod Beresteczkiem. Bereś dodaje, że takie ujęcie historii było wygodne dla piszącego dla pokrzepienia serc Sienkiewicza. On woli jednak przypomnieć, że rok później doszło do rzezi.

Na rozkaz Chmielnickiego 3,5 tysiąca najlepszych polskich żołnierzy zostało po przegranej bitwie z Kozakami i Tatarami zarżniętych na oczach tych, co jeszcze chwilowo żyli. Był czerwiec 1652 r., który poprzedziło liberum veto w wykonaniu posła Sicińskiego - pierwsze zrywające Sejm i uniemożliwiające uchwalenie dotacji dla wojska.

Jak tłumaczy Bereś, Sienkiewicz, chcąc publikować „Trylogię” w odcinkach na łamach dzienników wychodzących w trzech zaborach, co miało znaczenie integrujące świadomość patriotyczną i historyczną Polaków, nie mógł w zaborze rosyjskim pisać o kluczowym dla Rzeczpospolitej wrogu, czyli Moskwie. Dlatego pisał o wojnach z Kozakami, Szwedami i Turkami.

Nie mógł też dołączyć do powieści mapy naszego państwa, a gdyby to było możliwe, ówcześni Polacy unaoczniliby sobie inne tragiczne fakty. W konsekwencji uznania w 1654 r. przez radę kozacką w Perejasławiu zwierzchności cara Aleksego Michajłowicza – Moskwa stała się protektorem Kozaczyzny i rozpoczęła wojnę przeciwko Rzeczypospolitej. Szwedzi korzystali więc z problemów państwa na wschodzie. Rzeczpospolita „potop” przeżyła, ale jej upadek i przegrana z przyszłym zaborcą, czyli Rosją, zaczęła się na dobre w 1667 r. od rozejmu w Andruszowie. Sankcjonował utratę Smoleńska, Ukrainy lewobrzeżnej i Kijowa, oddanego rzekomo tylko czasowo. To po takiej klęsce w 1668 r. abdykował Jan Kazimierz.

Witold Bereś i Onufry Zagłoba

Tego wszystkiego Sienkiewicz nie przypominał. Nie przypomniał też o bitwie pod Mątwami w 1666 r., gdy – jak pisze sienkiewiczowskim językiem Bereś – „obie strony były jak dwa miecze wykute z jednej stali, które zamiast przeciw nieprzyjacielowi, zwrócono przeciw sobie”.

Reaktywowany Zagłoba tak tłumaczy przyczyny wojny domowej: „Po co się bili? Aby potem obie strony mogły powiedzieć, że miały rację. Król, że chciał reform i porządku. Lubomirski, że bronił wolności. Dwór, że bunt tłumił. Rokoszanie, że tyranię w zarodku dusili. A ziemia? Ziemia wzięła krew jednych i drugich, i nie pytała, kto miał koncept słuszniejszy”.

Jak każda domowa była ona okrutniejsza niż z zewnętrznym wrogiem: „Albowiem nie tylko walczono, lecz i pastwiono się nad poległymi. Ciała leżały gęsto nad bagnami i w dolinie, a niektóre tak były posiekane, że trudno było rozpoznać, kto kim był. Jednych dobijano jeszcze żywych, innych topiono w wodzie, niektórych z błota wyciągano, by ich odrzeć i porzucić. Widok ten był tak straszliwy, iż nawet ci, którzy zwycięstwo odnieśli, patrzyli z żalem. Nie brakło głosów, które mówiły, iż nieprzyjaciel dziki takiego okrucieństwa nie czynił, jakie tu, między swoimi, się wydarzyło”.

Aby wzmóc dramaturgię powieści, Bereś przywrócił do życia nie tylko Zagłobę, Kmicica, Wołodyjowskiego i Skrzetuskiego, lecz także pewną charakterną postać z „Jędrusiowej kompaniji”. A gdy spotkał Kmicica na polu bratobójczej bitwy, tak mu wygarnął: „To ty nie żyjesz, psie zdradliwy! Tobie zawsze fortuna służyła! Tobie Ciebie zawsze sława, łaska i możni sława, łaska i możni protektorowie! A my, żołnierze twoi? To co my, nic? Szmaty jakoweś? Nam zawsze się bizuny należą na goły zad? I marna polewka? I jurgielt niewypłacany? I śmiech na salonach, możnych, żeśmy chamy, brudni i do stołu niegodni?”.

Można powiedzieć, że to język „ludu smoleńskiego” w sarmackim sosie.

„Mątwy": jak zapobiec katastrofie Polski?

Nie zdradzając więcej, napiszę tylko, że dochodzi też do dosłownie bratobójczej walki Pawła i Gawła. Może i w wierszu Fredry przekora wyrażona słowami „Wolnoć, Tomku, w swoim domku” miała komiczny charakter związany z przekorą. U Beresia nie ma miejsca na żarty, jest mocny ton przestrogi. By nie było wątpliwości, Zagłoba odrzuca zabobonne tłumaczenie bratobójczej walki. Mówi: „Sam diabeł? Nie, mój mości panie. Gdyby tam był sam diabeł, jeszcze by to wszystko jakiś porządek miało. Tam było gorzej: tam byli ludzie, a między nimi pycha, niedbalstwo, ambicja i ten polski obyczaj, że każdy chce być mądry, ale niekoniecznie w porę”.

Bereś dodaje: „Po klęsce królewskiej pod Mątwami obie strony zawarły 31 lipca 1666 roku ugodę w Łęgonicach. Lubomirski ukorzył się przed królem i wkrótce wyjechał z kraju. Jan Kazimierz zrezygnował z planów elekcji vivente rege (wyboru przyszłego króla za życia obecnego – przyp. J.C.). Formalnie można było ogłosić pojednanie. W rzeczywistości państwo zostało osłabione, armia wykrwawiona, reforma pogrzebana, autorytet monarchy zniszczony, a szlachta utwierdzona w przekonaniu, że każdą próbę zmiany ustroju można przedstawić jako zamach na wolność”.

Intrygująca refleksja na święto niepodległości 11 listopada.