Mniej profilowanych reklam i ukrytych kosztów internetowych zakupów. Projekt Komisji Europejskiej

W środę, 11 listopada, Komisja Europejska (KE) przedstawiła projekt Aktu o sprawiedliwości cyfrowej (Digital Fairness Act, DFA). Nowe unijne rozporządzenie ma zastąpić dyrektywę o nieuczciwych praktykach handlowych. W praktyce będzie to oznaczało konieczność uchylenia polskiej ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym.

Koniec manipulowania konsumentem

Głównym celem nowej regulacji jest kompleksowe uregulowanie praktyk stosowanych przez przedsiębiorców oferujących swoje towary lub usługi przez internet. KE chce m.in. zakazać możliwości zaskakiwania klienta nową ceną usługi albo zmianą warunków na kolejnych etapach procesu sprzedażowego. Dziś zdarza się, że w trakcie procesu zakupowego (akceptowania kolejnych „okienek” ze zgodami marketingowymi i regulaminami) cena produktu wzrasta. Rozszerzony zostanie katalog niedopuszczalnych praktyk służących manipulacji klientem. 

– Jeżeli DFA wejdzie w życie w tym kształcie, konsumenci sporo zyskają, a przedsiębiorców czeka dużo pracy. Co dostaje konsument? Ogólny zakaz zwodniczych interfejsów (dark patterns) oraz dłuższą czarną listę praktyk handlowych zakazanych w każdych okolicznościach: 62 pozycje zamiast obecnych 47. Darmowy okres próbny nie zamieniłby się po cichu w płatny abonament, a umowę dałoby się wypowiedzieć przyciskiem. Agent AI robiący za nas zakupy musiałby ujawnić, czy jego dostawca otrzymał pieniądze za polecenie oferty. Do dzieci nie wolno byłoby kierować reklamy profilowanej ani sprzedawać im losowych nagród i przewagi w grach (kolejne ograniczenia wobec małoletnich przewiduje wrześniowy projekt EU KIDS Act) – mówi prof. dr hab. Monika Namysłowska z Uniwersytetu Łódzkiego, ekspertka grupy doradczej ds. polityki konsumenckiej KE.

Na szczeblu krajowym organem odpowiedzialnym za egzekwowanie regulacji będzie Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK). Zaś w sprawach o wymiarze unijnym kary w wysokości do 6 proc. światowego obrotu będzie nakładać KE.

– Obowiązki obejmą wszystkie firmy kierujące ofertę do konsumentów w sieci, a nie tylko big techy. Projekt zakazuje zwodniczych interfejsów, wymaga jasnego oznaczania tzw. influencer marketingu i ogranicza personalizację reklam wobec małoletnich. Nowe przepisy wprowadzają wymogi dla subskrypcji i umów online oraz dają konsumentom prawo do wyłączania funkcji uzależniających i kontaktu z człowiekiem w pozakupowym procesie obsługi – wylicza Aleksandra Mariak, counsel, adwokatka w kancelarii WKB Lawyers.

– Firmy będą musiały przyjąć podejście „fairness by design” (uczciwość już na etapie projektowania stron internetowych – red.) i zweryfikować interfejsy. Na żądanie organu wykażą, jak zaprojektowały swoje rozwiązania i jak wpływają one na decyzje klientów. Wyzwaniem będzie pogodzenie DFA z innymi unijnymi regulacjami, czyli m.in. DSA, AI Act i EU Kids Act – dodaje mec. Mariak.

Jasne reguły

Działania KE to wyjście naprzeciw nie tylko konsumentom, ale również przedsiębiorcom. Wprowadzenie „czarnej listy” praktyk uznanych za niedozwolone pozytywnie ocenia Wojciech Janik, radca prawny z kancelarii Norton Rose Fulbright Dyczkowski and Partners.

– W przypadku projektowania aplikacji czy stron internetowych granica między rozwiązaniem dopuszczalnym a niedozwolonym nie zawsze jest oczywista. Jasny katalog zakazanych praktyk powinien zwiększyć pewność prawa i wskazać przedsiębiorcom, jakich rozwiązań nie należy stosować. Jednocześnie możliwość aktualizowania przez KE tego katalogu pozwoli reagować na rozwój technologii i pojawianie się nowych praktyk rynkowych – mówi mec. Janik.

Dodaje, że choć już dziś UOKiK może zwalczać proceder manipulowania klientami za pomocą np. zwodniczych interfejsów, to musi to robić na podstawie ogólnych przepisów dotyczących nieuczciwych praktyk handlowych.

– Bardziej precyzyjne określenie zakazanych praktyk powinno ułatwić organowi prowadzenie takich spraw i wykazanie naruszenia. W przypadku praktyk objętych szczegółowym katalogiem „czarnych” praktyk w zakresie nieuczciwych interfejsów organ będzie mógł odwołać się bezpośrednio do konkretnej normy, zamiast opierać ocenę wyłącznie na bardziej ogólnych standardach ochrony konsumentów dotyczących nieuczciwych praktyk rynkowych – stwierdza Wojciech Janik.

Nasz rozmówca wskazuje, że UOKiK wciąż będzie mógł sięgnąć do ogólnych reguł dotyczących zwodniczych interfejsów. Dlatego kluczowe będzie wypracowanie przewidywalnej praktyki ich stosowania.

– Z jednej strony organy powinny skutecznie reagować na oczywiste przypadki manipulowania decyzjami konsumentów, z drugiej zaś, tam, gdzie ocena konkretnego rozwiązania nie jest jednoznaczna i brak jest wcześniejszej praktyki orzeczniczej, wskazany jest dialog z przedsiębiorcami, wytyczne i inne działania o charakterze miękkim – zaleca Wojciech Janik.

Projekt wymaga poprawek 

Według prof. Namysłowskiej kierunek zmian zaproponowanych przez KE jest dobry. Cieszy ją zwłaszcza możliwość bieżącego uzupełniania przez KE katalogu czarnych praktyk w drodze aktów delegowanych.

– Projekt trzeba jednak poprawić. Dorosły mógłby w zasadzie tylko sam wyłączać funkcje uzależniające, choć mechanizmy te nie przestają działać w dniu 18. urodzin, a to jego uwagę aplikacja ma utrzymać jak najdłużej. Potrzebna byłaby klauzula generalna dla cyfrowych praktyk handlowych. Więcej uwagi powinno zostać poświęcone konsumentom wrażliwym, w tym tzw. konsumentom wrażliwym cyfrowo – wskazuje Monika Namysłowska. 

Według niej procedura legislacyjna potrwa dwa lata i zapewne przyniesie zmiany w projekcie KE.

– Rząd Niemiec w październiku podważał np. zasadność rozporządzenia, które obejmuje również praktyki offline. Członkowie europarlamentu, w tym Bogdan Zdrojewski, już postulowali zakaz podwyżek cen zależnych od popytu – wylicza prof. Namysłowska.