Z tego artykułu dowiesz się:
- Na czym polega „inżynieria ekonomiczna”, nazywana również odwrotną teorią gier.
- Jakie fundamentalne twierdzenie sformułował noblista Eric Maskin, aby osiągać cele w złożonych systemach.
- W jaki sposób teoria projektowania mechanizmów wpływa na kluczowe rynki, takie jak system handlu emisjami CO2 i aukcje 5G.
- Dlaczego te same idee mogą zreformować systemy wyborcze, ograniczając zjawisko głosowania taktycznego.
Amerykański ekonomista prof. Eric Maskin odebrał tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu. Maskin to noblista z 2007 r., jeden z ojców teorii projektowania mechanizmów.
– O teorii projektowania mechanizmów mówi się czasem jako o „odwrotnej teorii gier” – wyjaśnia w rozmowie z „Rzeczpospolitą” prof. dr hab. Paweł Kuśmierczyk, kierownik Katedry Ekonomii Matematycznej na UEW. – W klasycznej teorii gier opisuje się reguły gry, a następnie się ją rozwiązuje, a więc dochodzi się do strategii i ich konsekwencji. W teorii projektowania mechanizmów stosuje się podejście niejako odwrotne: chcielibyśmy, aby gra miała określony wynik, a gracze samodzielnie podejmując racjonalne decyzje, doprowadzali do niego – tłumaczy.
Najprostszy, wręcz trywialny przykład? Weźmy ciastko, które mama chce podzielić na dwoje dzieci. Może zrobić to sama, ale jej podział mógłby zostać uznany za niesprawiedliwy. Gdyby jednak pozwoliła jednemu dziecku pokroić ciastko, a drugiemu przyznała pierwszeństwo wyboru kawałka, to to pierwsze samo zadba o równy podział (bo ma świadomość, że drugie wzięłoby większy kawałek). Słowem: bez nadzoru z zewnątrz, reguły gry same wymuszają optymalny wynik.
Czytaj więcej
Tylko demokracje mogą zapewnić warunki, w których ludzie mogą swobodnie wykazywać się kreatywnością i wyrażać swoje poglądy, zwłaszcza te, które na...
To właśnie za położenie podwalin pod teorię projektowania mechanizmów w 2007 r. Nagrodę Nobla w dziedzinie ekonomii otrzymali: prof. Maskin, oraz prof. Leonid Hurwicz oraz prof. Roger Myerson.
Eric Maskin: jeden z trojga noblistów
Można rzec, że wszystko zaczyna się od niezgody Hurwicza na sposób prowadzenia dyskursu dotyczącego optymalności systemów ekonomicznych jeszcze przed, a także po drugiej wojnie światowej. W największym uproszczeniu chodziło o to, czy lepsza jest gospodarka rynkowa czy centralnie planowana. – Hurwicz argumentował, że cała ta dyskusja jest trochę jałowa, bo zamiast sprzeczać się, co jest lepsze powinno się w danej sytuacji projektować optymalne reguły. I to jest punkt wyjścia dla teorii projektowania mechanizmów – wyjaśnia Kuśmierczyk.
Każdy z noblistów z 2007 r. ma na koncie ważne twierdzenie związane z tą dziedziną nauki. U Hurwicza chodziło przede wszystkim o tzw. zgodność motywacyjną: czyli jak zaprojektować mechanizm ekonomiczny, aby uczestnik zrobił to, co zrobiłby normalnie. Przykład? Jeśli chcemy zbadać czyjś stosunek do ryzyka, to samo zapytanie go o to nie jest najlepszym rozwiązaniem. Jeśli jednak damy mu zagrać w grę – gdy może podjąć decyzję mniej lub bardziej ryzykowną, a zarobki są jego – to zagra tak, jak preferuje Myerson znany jest z kolei m.in. z rozszerzonych prac nad teorią ujawnienia, czyli taką konstrukcją gry, aby uczestnikom we własnym interesie opłacało się ujawnić rzeczywiste informacje.
Prof. Maskin z kolei – z wykształcenia matematyk – sformułował w 1977 r. warunek monotoniczności, zwany dziś monotonicznością Maskina. – On postawił bardzo ogólne pytanie: jeśli chcemy osiągnąć jakiś cel, a preferencje uczestników gry są nieujawnione, to czy da się skonstruować system, który sprawi, że ten cel osiągniemy – komentuje Kuśmierczyk. – Dla mechanism design theory twierdzenie Maskina jest fundamentalne, ale to nie jest bardzo praktyczna reguła. To bardziej skomplikowany przepis pokazujący, kiedy to jest możliwe, a kiedy nie da się zaprojektować reguły, która pozwoli osiągnąć cel – mówi.
Czytaj więcej
5 lat temu zmarł Leonid Hurwicz, laureat nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii w 2007 roku, absolwent Uniwersytetu Warszawskiego (ur. w 1917 roku)
Teoria Maskina jest ogólna, ale jednocześnie bardzo wielowariantowa. – Jego prace są pełne wywodów matematycznych – mówi Kuśmierczyk. – W bardzo dużym uproszczeniu w monotoniczności Maskina chodzi o to, że jeżeli w danej sytuacji coś jest rozwiązaniem optymalnym, to jeśli w innej ono nie jest przez nikogo gorzej oceniane, to nadal jest najlepsze. Piękno tego twierdzenia polega na tym, że to naprawdę jest dość proste – dodaje naukowiec.
Eric Maskin: inżynier ekonomiczny
Prace Maskina kładły teoretyczne fundamenty pod wiele obszarów współczesnej ekonomii. Sam nazywa się „inżynierem ekonomicznym”. Teoria projektowania mechanizmów znajduje zastosowanie np. w mechanizmach aukcyjnych, choćby w tzw. proxy bidding. Polega on na tym, że w systemie zgłasza się maksymalną cenę, do której chce się licytować, a system automatycznie przebija inne oferty o jednostkę, najwyżej do zgłoszonej ceny maksymalnej. – Jeśli wyceniam coś na 100 zł, to dokładnie tyle opłaca mi się wpisać w systemie proxy bidding. Gdy wpiszę 20 zł, a ktoś mnie przebije i towar zostanie sprzedany za 25 zł, to będę sobie pluć w brodę. Jeśli zaś wpiszę np. 200 zł, to ryzykuję, że zapłacę za coś więcej, niż jest to dla mnie warte Jeśli więc okłamuję system, to okłamuję tak naprawdę sam siebie – mówi Kuśmierczyk.
Mechanizmy, pod które podwaliny kładł Maskin, znalazły praktyczne zastosowanie np. w Polsce w aukcjach pasm dla sieci 5G. W Unii Europejskiej idee noblisty stoją zaś m.in. za systemem handlu uprawnieniami do emisji CO2 (ETS i ETS2).
Prawa do emisji zanieczyszczeń to dobry przykład zastosowania teorii projektowania mechanizmów. Celem było stworzenie systemu, w którym firmy będą miały motywację do obniżania emisji. Jednocześnie trudno, aby dysponowano szczegółami działania każdej firmy. – Wprowadza się więc bardzo ogólny mechanizm, a resztę pozostawia graczom. Kto potrzebuje emitować zanieczyszczenia, musi kupić prawo do tego, a tym samym ponieść koszty. Jeśli natomiast ktoś dużo zainwestował, aby zanieczyszczeń nie emitować, może sprzedać swoje prawa – tłumaczy Kuśmierczyk.
Idee Maskina „zaprzęgnięte” zostały też m.in. do aukcji bonów skarbowych, w aukcjach reklam gigantów technologicznych czy w kontraktach dostępowych do modeli sztucznej inteligencji. – Ale Maskin mówi też o szeregu innych zastosowań, np. przy alokacji młodych lekarzy do różnych stanów w USA, a nawet organizacji ruchu drogowego – zaznacza naukowiec.
W ostatnich latach noblista skupiał też swoją działalność badawczą m.in. na propozycjach reformy systemów wyborczych, obejmującej m.in. rozwiązania ograniczające wpływ głosowania strategicznego. – Chodzi o to, aby skonstruować taki system, w którym wyborcy będą ujawniali swoje rzeczywiste preferencje, które dziś często strategicznie ukrywają – mówi Kuśmierczyk. Jako obrazowy przykład głosowania taktycznego podaje sytuację, gdy komuś jest najbliżej do małej partii, ale ze względu na minimalny próg wyborczy głosuje na inną (z większymi szansami na wejście do Sejmu).
