Luka VAT znów rośnie. Wróciły mafie?

Pogorszyła się moralność podatkowa Polaków czy znowu na dobre rozkręciły się karuzele wyłudzeń podatków?

Publikacja: 07.06.2024 04:30

Luka VAT znów rośnie. Wróciły mafie?

Foto: Adobe Stock

Ministerstwo Finansów potwierdziło ostatnio w sprawozdaniu z wykonania budżetu za 2023 r. swoje wcześniejsze szacunki, że luka VAT ponownie zaczęła rosnąć, i to wyjątkowo szybko. O ile w latach 2015–2021 spadła ona z 24,1 proc. do 2,6 proc., o tyle w minionym roku sięgała już 15,8 proc. – W przeliczeniu na kwoty nominalne mamy wzrost z 6 mld zł ubytków w VAT w 2021 r. do aż 46,9 mld zł w 2023 r. – wylicza Sławomir Dudek, prezes Instytutu Finansów Publicznych.

– Jeśli chodzi o same liczby podawane przez MF, jest tu trochę niepewności – mówi Grzegorz Poniatowski, dyrektor naukowy ds. polityki fiskalnej w CASE. – Związane jest to po pierwsze z wysokim wzrostem zwrotów VAT, co może wpływać na wartość luki VAT. Po drugie, widzimy, iż w wielu krajach UE, także w Polsce, ta luka w okresie pandemii była niedoszacowana. A w związku z tym jej gwałtowny wzrost w ostatnich dwóch latach może być trochę przeszacowany – ocenia Poniatowski. – Niemniej kierunek zmian w naszych analizach i analizach MF jest zbieżny. Dzieje się coś złego, luka VAT rośnie, zapala się czerwona lampka, trzeba zwiększyć ostrożność fiskalną – podkreśla dyrektor w CASE.

Skąd wzrost luki VAT?

Jakie są przyczyny tego wzrostu? – Na razie nie znamy odpowiedzi na to pytanie, wszyscy jej szukają. Czy to jest powrót do wyłudzeń VAT na wielką skalę, czy raczej „zwykły” spadek moralności podatkowej? To może określić resort finansów i służby podatkowe – zaznacza Poniatowski.

Czytaj więcej

Mocno przepłacamy za "równoległy budżet". Ekonomiści: przywróćmy normalność

– W 2016 roku rząd PiS przejął szereg narzędzi do walki z przestępczością podatkową i zaczął je wdrażać z dużą determinacją. W pierwszym etapie przyniosło to wyraźne efekty – zwraca uwagę prof. Witold Orłowski z Akademii Finansów i Biznesu Vistula. Te narzędzia to m.in. Jednolity Plik Kontrolny, tzw. pakiet przewozowy i system SENT, system podzielonej płatności split-payment, wykaz podatników VAT, itp. Dzięki ich zastosowaniu wpływy z VAT do budżetu państwa zaczęły bardzo dynamicznie rosnąć, znacznie szybciej niż rosła tzw. baza dla tego podatku. – Tyle że w pewnym momencie wszystko stanęło w miejscu, nie było dalszych działań uszczelniających. I kwestią czasu stało się, kiedy ci, którzy tego chcą, nauczą się obchodzić zabezpieczenia i znajdą nowe furtki – zaznacza prof. Orłowski. Jego zdaniem trudno również powiedzieć, czy rosnąca luka VAT oznacza powrót mafii VAT-towskich, organizujących proceder wyłudzeń podatków na ogromną skalę, czy to raczej efekt przykładowo pogarszającej się koniunktury, a która zawsze sprzyja zjawisku unikania opodatkowania.

Pytanie o przyczyny rosnących ubytków w systemie VAT jest o tyle istotne, że całkowite jego rozszczelnienie byłoby kompromitacją rządu PiS. Zwłaszcza w kontekście głoszonej przez lata narracji, czyli haseł typu „wystarczy nie kraść” (autorstwa b. premier Beaty Szydło, gdy wpływy z VAT i CIT do budżetu państwa rosły w wysokim, kilkudziesięcioprocentowym tempie). Albo powtarzanej przez premiera Mateusza Morawieckiego tezy o zwycięstwie nad mafiami VAT-owskimi, a które to miały bezkarnie hulać za rządów koalicji PO–PSL. Premier przekonywał, że dzięki temu udało się odzyskać do budżetu grube miliardy złotych, a które starczyły na sfinansowanie takich programów jak 500+ czy 13. emerytura.

– A to wszystko, jak się dziś potwierdza, to było tzw. VAT-owskie kłamstwo – komentuje ostro Sławomir Dudek, prezes IFP.

Narracja PiS dotycząca luki VAT legła w gruzach

Na czym miałoby polegać to kłamstwo? Dudek wyjaśnia, że prawdą jest, iż luka VAT zaczęła spadać od 2016 r. z wysokiego wcześniej poziomu. Prawdą jest, że w Polsce działały zorganizowane grupy przestępcze wyłudzające VAT, a także że rząd PiS zaczął uszczelniać system podatkowy i że przyniosło to wymierne efekty.

– Jednak nieprawdą jest to, co głosi Morawiecki, że działania rządu PiS przyniosły trwałą poprawę ściągalności podatków i wzrost dochodów budżetu o dziesiątki miliardów złotych. Z perspektywy lat widzimy, że ta narracja legła w gruzach – mówi Dudek. – Mitem jest też twierdzenie „o wyrwaniu z rąk mafii” tych grubych miliardów. Tak naprawdę PiS nigdy nie pokazał przekonujących dowodów, że grupy przestępcze rzeczywiście wyłudzały tak ogromne kwoty. Do dziś nie wiemy, ile w luce VAT, która jeszcze w 2015 r. wynosiła ok. 40 mld zł, było tych mafii, a ile „zwykłych” ludzi unikających płacenia podatków. Jeżeli prawdą jest, że największy udział w luce VAT miały zorganizowane mafie, to teraz, wraz ze wzrostem luki, musiałyby one się odrodzić. Ale ja tak nie uważam – zaznacza Dudek. Według niego tak jak w czasie dobrej koniunktury nie opłaca się kombinować z podatkami, tak w czasie dekoniunktury działania „optymalizujące” obciążanie podatkowe stają się bardziej powszechne.

Czytaj więcej

Przedłużanie terminu zwrot VAT to nie pałka na podatników. Ważny wyrok NSA

– W naszej branży nieprawidłowości występują, ale nie widać powrotu do sytuacji sprzed dziesięciu lat – mówi z kolei Leszek Wiwała, prezes Polskiej Organizacji Przemysłu i Handlu Naftowego. Przypomnijmy, że branża paliwowa była wówczas jedną z najbardziej dotkniętych oszustwami podatkowymi, a proceder sprzedaży nieopodatkowanego paliwa czy wywozu paliwa za granicę w celu wyłudzeń VAT przybierał dużą skalę. – Można powiedzieć, że kiedyś szara strefa była u nas słoniem, teraz jest mrówką. Branża jest pod stałą kontrolą odpowiednich służb, wykrywane nieprawidłowości sięgają 1 proc. obrotów – ocenia Wiwała.

Szara strefa też rośnie

Z kolei Kamil Wyszkowski, szef Inicjatywy Global Compact w Polsce, w komentarzu dla nas zaznacza, że wedle oceny jego zespołu „mafie VAT-owskie nigdy nie wycofały się z Polski”. Za to w raporcie Global Compact „Przeciwdziałanie szarej strefie oraz praniu brudnych pieniędzy” przedstawione zostały analizy ekspertów, z których wynika, że szara strefa w Polsce ponownie zaczęła rosnąć. Można powiedzieć, że obecnie (w 2023 r.) co piąta złotówka w gospodarce pochodzi z szarej strefy.

„Lata skutecznej walki o ograniczenie szarej strefy skończyły się z chwilą wybuchu pandemii Covid-19 – czytamy w raporcie. Głównie z tytułu nałożenia się bardzo licznych zaburzeń zarówno po stronie gospodarki, jak i systemu prawno-podatkowego.

Ministerstwo Finansów potwierdziło ostatnio w sprawozdaniu z wykonania budżetu za 2023 r. swoje wcześniejsze szacunki, że luka VAT ponownie zaczęła rosnąć, i to wyjątkowo szybko. O ile w latach 2015–2021 spadła ona z 24,1 proc. do 2,6 proc., o tyle w minionym roku sięgała już 15,8 proc. – W przeliczeniu na kwoty nominalne mamy wzrost z 6 mld zł ubytków w VAT w 2021 r. do aż 46,9 mld zł w 2023 r. – wylicza Sławomir Dudek, prezes Instytutu Finansów Publicznych.

Pozostało 93% artykułu
2 / 3
artykułów
Czytaj dalej. Subskrybuj
Budżet i podatki
Rząd musi zacząć zaciskać pasa. Czego możemy się spodziewać?
Budżet i podatki
Zaciskanie pasa nas nie ominie. Co z 800+ oraz 13. i 14. emeryturą?
Budżet i podatki
KE: Powrót dyscypliny budżetowej i napomnienia
Budżet i podatki
Rekomendacje KE dopiero jesienią? Co czeka polskie finanse
Akcje Specjalne
Firmy chcą działać w sposób zrównoważony
Budżet i podatki
Polska zostanie objęta procedurą nadmiernego deficytu. Jest decyzja KE
Materiał Promocyjny
Sztuczna inteligencja może być wykorzystywana w każdej branży