fbTrack
REKLAMA
REKLAMA

Firma

Potrącenie jako forma powodująca wygaśnięcie zobowiązania

Rzeczpospolita
Potrącenie, zwane kompensacją, to jedna z form powodująca wygaśnięcie zobowiązania. Polega na umorzeniu wzajemnych wierzytelności poprzez zaliczenie wartości jednej wierzytelności na poczet drugiej.

Wierzytelności, które są przedmiotem potrącenia, poddane zostają działaniu rachunkowemu, którego rezultatem jest wzajemne ich zniesienie. Skutkiem jest zwolnienie stron z zobowiązania w stopniu całkowitym bądź do wysokości wierzytelności niższej. Przesłanki potrącenia uregulowane są w art. 498 i nast. kodeksu cywilnego .

Zgodnie z przepisem, gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikiem i wierzycielem, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli ich przedmiotem są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub innym organem państwowym. Wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej. Przepis wskazuje na przesłanki dopuszczalności potrącenia, które muszą zostać spełnione łącznie. Należą do nich: wzajemność wierzytelności, jednorodzajowość świadczeń, wymagalność wierzytelności oraz jej  zaskarżalność. Wzajemność wierzytelności polega na tym, że obie strony stosunku prawnego są wobec siebie zarówno wierzycielami, jak i dłużnikami, zatem muszą istnieć dwie wierzytelności dwóch różnych podmiotów. Ponadto do potrącenia może dojść, gdy przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku.

To nie jest automat

Przepis art. 499 k.c. wskazuje, że potrącenie dokonuje się poprzez złożenie oświadczenia woli drugiej stronie. Zatem potrącenie nie jest czynnością automatyczną, do której mogłoby dojść w przypadku realizacji wskazanych przesłanek.

W celu dokonania potrącenia konieczne jest dokonanie jednostronnej czynności prawnej polegającej na złożeniu oświadczenia woli. Strona dokonująca potrącenia nie musi uzyskiwać zgody drugiej strony w zakresie jego dokonania oraz wysokości. Charakter oświadczenia o potrąceniu jest prawokształtujący. Skutecznie złożone oświadczenie woli o potrąceniu powoduje wygaśnięcie wierzytelności obu stron do wysokości wierzytelności niższej.

Musi dojść do drugiej strony

Zgodnie z art. 61 k.c. oświadczenie woli staje się skuteczne z chwilą dojścia do wierzyciela w taki sposób, by mógł on się zapoznać z jego treścią. Oświadczenie woli o potrąceniu może być złożone w dowolnej formie, a więc można je złożyć ustnie, telefonicznie, mailem, faksem lub  pisemnie. Redagując oświadczenie o potrąceniu dla celów dowodowych, należy pamiętać o wskazaniu daty, gdyż jest ona ważna dla ustalenia, czy w momencie dokonywania oświadczenia woli o potrąceniu wierzytelność była wymagalna i podlegała zaskarżeniu. Potrącający powinien wskazać stosunek prawny łączący strony, będący źródłem wierzytelności oraz podstawę dokonania potrącenia. Należy również przedstawić kwotę ulegającą potrąceniu.

Dyspozycja art. 503 k.c. wskazuje odstępstwo od rygoru, że potrącenie jest możliwe w stosunku do wierzytelności nieprzedawnionych. Zgodnie z przepisem wierzytelność przedawniona może być potrącona, jeżeli w chwili, gdy potrącenie stało się możliwe, przedawnienie jeszcze nie nastąpiło. Przepis ten chroni interes potrącającego, gdyż dopuszcza możliwość potrącenia już przedawnionej wierzytelności w sytuacji, w której zanim doszło do przedawnienia, zostały spełnione kumulatywnie wszystkie przesłanki umożliwiające dokonanie potrącenia wskazane w art. 498 k.c.

Przepisy nie wskazują przeszkód do dokonania potrącenia w przypadku wierzytelności, które mają różne miejsca spełnienia świadczenia. W takim jednak przypadku strona korzystająca z możności potrącenia obowiązana jest uiścić drugiej stronie sumę potrzebną do pokrycia wynikającego dla niej uszczerbku. Chodzi w tym przypadku o uszczerbek majątkowy, który może ponieść strona poprzez utratę spodziewanego zysku wskutek nieotrzymania przedmiotu świadczenia w miejscu, w którym ceny były wyższe, po których mogła korzystniej sprzedać przedmiot świadczenia.

Nie wszystkie się nadają

Przepis art. 505 k.c. wskazuje kategorie wierzytelności, które pomimo spełnienia przesłanek potrącenia stanowią o niemożności jego dokonania. Ustawodawca, ustanawiając takie wyłączenie, kierował się ważnymi względami społecznymi. Zgodnie więc z regulacją nie mogą być umorzone przez potrącenie:

- wierzytelności nieulegające zajęciu egzekucyjnemu na podstawie przepisów o egzekucji,

- wierzytelności o dostarczenie środków utrzymania – do takich należności należą wierzytelności alimentacyjne bądź  takie, których źródłem jest umowa renty albo dożywocia,

- wierzytelności wynikające z czynów niedozwolonych,

- wierzytelności, co do których potrącenie jest wyłączone przez przepisy szczególne – przykładowo zakaz potrąceń przez wspólnika wierzytelności wobec spółki kapitałowej z wierzytelnością spółki względem wspólnika z tytułu należnej wpłaty na poczet udziałów.

Można się umówić

W obrocie prawnym termin potrącenie (kompensacja) jest również używany do określenia różnych postaci pomniejszenia wysokości świadczenia, którego źródłem jest umowa tzw. potrącenie umowne. W odróżnieniu od potrącenia uregulowanego w k.c. źródłem potrącenia umownego jest umowa. Dopuszczalność tego rodzaju potrąceń wynika z ogólnej zasady swobody umów.

Przy potrąceniu umownym strony mogą ukształtować jego skutki prawne według ich własnej woli. Możliwe jest więc nadanie im mocy wstecznej lub uznanie wierzytelności za umorzone z momentem ich powstania.

Ponadto umowne potrącenie nie musi spełniać przesłanek potrącenia ustawowego. Powoduje to, że wzajemne wierzytelności pomiędzy stronami nie muszą być jednorodne, jak również przedmiotem umownej kompensacji wzajemnych wierzytelności mogą być wierzytelności niewymagalne i przyszłe.

Przy kształtowaniu potrącenia umownego strony powinny pamiętać o ograniczeniu, jakie wynika z samej zasady swobody umów, mianowicie  uregulowany stosunek prawny nie może się sprzeciwiać właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.

Klaudia Szkodzińska, aplikant radcowski Łukasz Bernatowicz, radca prawny w Kancelarii Radców Prawnych & Doradców Podatkowych Bernatowicz Komorniczak i Mazur sp.p.

Źródło: Rzeczpospolita
REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA
NAJNOWSZE Z RP.PL
REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA: automatycznie wyświetlimy artykuł za 15 sekund.
REKLAMA
REKLAMA