fbTrack
REKLAMA
REKLAMA

Urzędnicy

Nieznajomość prawa nie powinna szkodzić

Adobe Stock
Organ ma obowiązek dbać o to, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu administracyjnym nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa. Nie zastępuje on jednak profesjonalnego pełnomocnika i nie musi udzielać porad prawnych.

W art. 9 kodeksu postępowania administracyjnego (dalej k.p.a.) przyjęto, że organy administracji publicznej mają obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania. Organ powinien czuwać nad tym, aby strony oraz inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielać im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek.

Zasada ogólna

Jest to jedna z zasad ogólnych k.p.a. W wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 17 stycznia 1990 r. (I SA 28/89, ONSA 1990/2-3/30) podkreślono, że w świetle tego przepisu organ, dla uzasadnienia swoich działań i rozstrzygnięć, nie może powoływać się na to, że nieznajomość prawa szkodzi. Strona ma prawo przyjąć udzieloną jej informację jako zgodną z prawdą, kierując się zasadą zaufania do władzy publicznej. Powoduje to, że udowodnione naruszenie obowiązku informacyjnego wobec strony jest wystarczającą podstawą do uchylenia decyzji, nawet jeżeli ta decyzja formalnie odpowiada prawu materialnemu.

Przykład:

Załóżmy, że organ prowadzący postępowanie udzieli stronie błędnych informacji mających znaczenie dla załatwienia sprawy albo odmówi udzielenia informacji. Naruszy w ten sposób art. 9 k.p.a. (por. wyrok NSA w Gdańsku z 3 grudnia 1999 r., sygn. I SA/Gd 1627/97, LEX nr 40161). Jak zwrócono uwagę w wyroku NSA z 3 lutego 2011 r. (sygn. II GSK 41/10, LEX nr 1071133), udowodnienie przez stronę naruszenia przez organ obowiązku informowania nie jest ograniczone do wykazania tego faktu poprzez przedstawienie pisemnej informacji organu. Zastosowanie mają w tym zakresie ogólne zasady dowodzenia określone w k.p.a. W razie udowodnionego naruszenia obowiązku informacyjnego wobec strony, będzie to stanowić podstawą do uchylenia decyzji. Taka sytuacja będzie mieć miejsce zwłaszcza wtedy, gdy z okoliczności sprawy będzie wynikać, że to właśnie błędna informacja lub jej brak spowodowały zachowanie strony przynoszące niekorzystne dla niej skutki.

W postępowaniu podatkowym zastosowanie ma art. 121 § 2 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa. Zgodnie z tym przepisem organy podatkowe mają obowiązek udzielać niezbędnych informacji i wyjaśnień o przepisach prawa podatkowego pozostających w związku z przedmiotem prowadzonego postępowania.

Wyjaśnienia organu

Organ udziela wyjaśnień z mocy prawa. Podkreśla się, że nie powinien ograniczać się do zacytowania przepisów, ale powinien podać także wyjaśnienia dotyczące ich treści (por. np. wyrok NSA z 1 lutego 2011 r., sygn. II OSK 230/10, LEX nr 965211). Wyjaśnienia organu powinny być sformułowane w taki sposób, aby adresat zrozumiał ich treść (por. np. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 17 stycznia 2018 r., sygn. VII SA/Wa 52/17, LEX nr 2463042).

Podkreśla się, że wynikająca z art. 9 k.p.a. zasada informowania nie ma charakteru abstrakcyjnego. Jest ona ściśle związana z konkretnym, toczącym się postępowaniem. Uaktywnia się z chwilą wszczęcia tego postępowania (z urzędu bądź na wniosek), a jej zakres, czyli m.in. rodzaj przekazywanych informacji, jest uzależniony od przedmiotu postępowania (wyrok WSA w Warszawie z 31 sierpnia 2017 r., sygn. V SA/Wa 2519/16, LEX nr 2427725). Organ nie ma np. obowiązku uprzedzania strony, że trwają prace legislacyjne dotyczące przepisów mających zastosowanie w jej sprawie.

Przykład:

Załóżmy, że strona skierowała do organu wniosek, który został załatwiony zgodnie z obowiązującymi wówczas przepisami. Później regulacje te zostały zmienione, co spowodowało, że złożenie wniosku w późniejszym terminie byłoby korzystniejsze dla strony. W takim przypadku strona nie może jednak skutecznie zarzucać organowi naruszenia art. 9 k.p.a. Jak podkreślono w wyroku WSA w Łodzi z 20 grudnia 2007 r. (sygn. II SA/Łd 777/07, LEX nr 461661), organ nie ma obowiązku dostosowywać terminu rozstrzygnięcia sprawy do chwili wejścia w życie przepisów korzystnych dla strony. Organ nie musi informować strony o toczących się pracach legislacyjnych i uprzedzać o potencjalnych korzyściach, jakie mogą wyniknąć dla niej z uchwalenia określonego aktu prawnego. W wyroku NSA z 14 lipca 2011 r. (sygn. I OSK 1180/11, LEX nr 1082581) stwierdzono także, że organ nie ma obowiązku informowania stron o treści wyroków Trybunału Konstytucyjnego, z wyjątkiem strony, w sprawie której sporządzono pytanie prawne do tego Trybunału.

Ważne konkretne okoliczności

Wywody o nieznajomości prawa powinny być wykazane okolicznościami faktycznymi konkretnego przypadku. Zgodnie z wyrokiem NSA w Warszawie z 7 grudnia 1984 r. (sygn. III SA 729/84, ONSA 1984/2/117) obowiązek informowania dotyczy zwłaszcza sytuacji, w których istnieje podstawa do przyjęcia, że dana osoba po raz pierwszy zetknęła się z określonymi problemami faktycznymi i prawnymi. Szczególny obowiązek dbałości o to, aby strony (często osoby proste, z niską świadomością prawną) nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, ciąży na organach np. w sprawach pomocy społecznej (por. wyrok WSA w Warszawie z 31 maja 2006 r., sygn. I SA/Wa 273/06, LEX nr 227709).

Wyrażany jest pogląd, że twierdzeń o nieznajomości prawa nie można z reguły odnosić do braku wiedzy o przepisach rangi ustawowej (wyrok NSA w Warszawie z 13 lutego 2001 r., sygn. IV SA 2617/98, LEX nr 657263). W wyroku NSA z 27 kwietnia 2017 r. (sygn. I OSK 770/16, LEX nr 2297735) stwierdzono, że w obecnych realiach, przy powszechnym dostępie do aktów prawnych i możliwości uzyskania stosownej wiedzy, w szczególności wśród osób prowadzących szeroką działalność w danym zakresie, granice obowiązku informacyjnego nie powinny być rozszerzane. W razie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, organ nie musi informować go o treści przepisów stanowiących podstawę rozstrzygania danej sprawy (wyrok NSA z 16 maja 2012 r., sygn. I OSK 699/11, LEX nr 1218896).

Bez porad prawnych

Zwraca się także uwagę, że art. 9 k.p.a. nie nakłada na organy obowiązku udzielania porad prawnych czy doradztwa. Zgodnie z wyrokiem NSA z 24 stycznia 2018 r. (sygn. II OSK 1788/16, LEX nr 2463011), zasady ogólne k.p.a. mają chronić prawa strony postępowania, ale nie zwalniają jej od dbałości o własne interesy i od aktywności procesowej. Nie można wymagać od organu, aby w ramach obowiązków z art. 9 k.p.a. zastępował stronę w jej aktywności, np. przez instruowanie jaki jest optymalny dla niej sposób postępowania oraz czy zasadne jest skorzystanie z określonego środka prawnego.

Realizacja przez organ obowiązku informowania polega tylko na ogólnym ukierunkowaniu strony co do przepisów prawa mających zastosowanie w jej sprawie. Organ nie musi zastępować stronie profesjonalnego pełnomocnika i kompleksowo informować o wszelkich aspektach podejmowanych przez nią czynnościach procesowych ani podejmować działań za stronę. Organ nie ma także obowiązku np. uprzedzania strony o treści rozstrzygnięcia, aby umożliwić jej odpowiednią reakcję.

Przykład:

Załóżmy, że strona skieruje do organu żądanie o jednoznacznie określonej treści. Organ nie może sam zmodyfikować tego żądania. Nie będzie miał także obowiązku uprzedzenia strony, że jej żądanie nie zostanie najprawdopodobniej uwzględnione bądź że większe szanse na jego uwzględnienie istniałyby, gdyby strona wprowadziła w nim określone zmiany. Jak zwrócono uwagę w wyroku NSA z 2 grudnia 2014 r. (sygn. I OSK 2085/13, LEX nr 1771938), takie pouczenia organu przesądzałyby o treści rozstrzygnięcia przed jego wydaniem, co jest niedopuszczalne. Mogłoby także dojść do sytuacji, gdy – mimo zmiany żądania przez stronę, zgodnie z sugestiami organu – zostałoby ono później załatwione negatywnie, z powodów nieznanych organowi w czasie udzielania pouczenia. Należy jednak pamiętać, że zgodnie z dodanym od 1 czerwca 2017 r. art. 79a k.p.a., w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ powinien wskazać przesłanki zależne od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. W terminie wyznaczonym na wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, strona może przedłożyć dodatkowe dowody w celu wykazania spełnienia zależnych od niej przesłanek.

Podstawa prawna: art. 9 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. DzU z 2017 r. poz. 1257 ze zm.)

Źródło: Rzeczpospolita
REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA
REKLAMA
NAJNOWSZE Z RP.PL
REKLAMA
REKLAMA