Festiwal Nowa Europa rozpoczyna się 20 listopada i potrwa do 12 grudnia. – Poprzednie edycje stały na bardzo wysokim poziomie, ale pokazywały pewną drogę we współczesnym teatrze, którą można określić triadą: teatr, performans, taniec – mówi dyrektor Nowego Teatru, Michał Merczyński. – Tymczasem ważny jest też inny nurt: teatr, opera hybrydowa i teatr muzyczny.
Co łączy operę hybrydową z Davos
Termin „opera hybrydowa”, która łączy muzykę na żywo z wideo, archiwami, elektroniką i teatrem, funkcjonuje, nie zważając na niespecjalne zainteresowanie nim mainstreamowych mediów. I zatacza coraz szersze kręgi, a ze scen niezależnych wkracza coraz śmielej do oficjalnych instytucji kulturalnych.
Czytaj więcej
Zawsze staram się podążać za muzyką, daję jej szansę, by wybrzmiała, ponieważ to ona na nas przede wszystkim działa – mówi Andrzej Chyra o „Czarodz...
Dowodem na to jest też „Czarodziejska góra” Pawła Mykietyna, która otworzy tegoroczną Nową Europę. Powstała dzięki kooperacji kilku instytucji (Nowy Teatr, Malta Festival, NCK), ale szczególnie ważna była współpraca z Operą Narodową. – Kiedy zaproponowałem ją dyr. Borisowi Kudličce, zgodził się bez wahania – mówi Michał Merczyński. – Otrzymaliśmy stamtąd rekomendacje całej obsady, ale nie mniej istotny był fakt, że wspólnie sprzedajemy bilety na przedstawienia. Zatem widzowie, którzy tradycyjnie kupują je wiosną na nowy sezon w kasach Opery Narodowej, tym razem mieli możliwość nabycia ich na „Czarodziejską górę”. Na wszystkie spektakle rozeszły się błyskawicznie.
Akcja „Czarodziejskiej góry” rozgrywa się w szwajcarskim Davos, gdzie kurują się bohaterowie. To z kolei zrodziło pomysł, by tegorocznej edycji dać podtytuł: Uzdrowisko Opera.
– Opera może być takim uzdrowiskiem, w którym wspólnie przepracowujemy wojnę, pamięć i zmianę tożsamości. Ale także opera przechodzi tu kurację: zrzuca konwencje i wraca odmieniona – uważa dyrektor Merczyński.
Z Ukrainy do Europy
To stwierdzenie, jak i fakt, że w „Czarodziejskiej górze” mamy obraz Europy przed wybuchem I wojny światowej zadecydował o wyborze zagranicznych propozycji na tegoroczną Nową Europę. Pierwsza z nich to „GAIA-24. Opera del Mondo” ukraińskiej grupy Opera Aperta.
Opera Aperta, Festiwal Nowa Europa
„GAIA-24” grupy Opera Aperta, Biennale w Wenecji 2024
– To nie jest klasyczna instytucja, a stowarzyszenie działające w Kijowie i obecne w Europie – mówi dyr. Michał Merczyński. – Impulsem do powstania tego spektaklu było zniszczenie zapory w Nowej Kachowce w 2023 r. Jego pokazy chcemy wykorzystać również do dyskusji o tym, jak artyści różnych dziedzin działają w sytuacji opresji wojennej.
To pełnowymiarowy spektakl, premierę miał w 2024 r. Był pokazywany na Biennale Sztuki w Wenecji, w Rotterdamie, Wiedniu i Berlinie, jest laureatem międzynarodowego konkursu Music Theatre NOW 2026. I nie dotyka wyłącznie wojny. Tytułowa Gaja to bogini Ziemi, zatem porusza problemy ekologii i zagrożenia przyrody.
Śpiewająco o wydarzeniach na Litwie w 1989 r.
Z Litwy przyjedzie Operomanija – To stowarzyszenie niby niewielkie, ale robiące ogromne rzeczy – rekomenduje Michał Merczyński. – Działa według zasady: one truck – one opera, jednym truckiem przewozi całą produkcję. W ubiegłym roku byłem na ich festiwalu, na którym w ciągu tygodnia pokazali siedem własnych, zamówionych lub współprodukowanych premier – od dwuosobowej opery po pełnowymiarowe widowiska.
Operomanija, Festiwal Nowa Europa
„Dariusz Radziwiłł, syn Witolda” grupy Operomanija
Operomanija pokaże u nas dyptyk, dwa spektakle wspólnie tworzące rodzaj muzyczno-teatralnego seansu wizualnego o przemianach w 1989 r. na Litwie. „Dariusz Radziwiłł, syn Witolda” wykorzystuje materiały z publicznej telewizji tamtego czasu, drugi – „Święto pieśni” stworzony został z nagrań VHS prywatnych ludzi. Dopiero obejrzenie obu daje wyobrażenie o tym, co wówczas zdarzyło się na Litwie.
Lee Miller w wannie Hitlera
Szczególnym wydarzeniem jest występ jednej z najważniejszych europejskich formacji Needcompany. Funkcjonuje w Brukseli od 1986 r. pod kierownictwem reżysera i artysty wizualnego Jana Laurewsa, a także kompozytora Maartena Seghersa. Obaj są autorami spektaklu „Lee Miller w wannie Hitlera”.
Amerykanka Lee Miller była modelką, dziennikarką i fotografką mody. W czasie II wojny światowej została korespondentką i fotoreporterką, dokumentowała bombardowania Londynu, wyzwolenie Paryża, obozy koncentracyjne. Potem popadła w alkoholizm i depresję. W 1945 r. w prywatnym apartamencie Hitlera powstało jedno z najsłynniejszych zdjęć prasowych – „Lee Miller w wannie Hitlera”.
Needcompany, Festiwal Nowa Europa
„Lee Miller w wannie Hitlera” grupy Needcompany
– Jest to wspaniały spektakl muzyczny nacechowany jednocześnie wielkim kunsztem aktorskim. – uważa Michał Merczyński. – Aktorce Romy Louise Lauwers i śpiewaczce Ellen Kelly towarzyszy na scenie zespół, który pełni określoną rolę, To dowód, że połączenie dwóch światów, czysto operowego i teatralnego, świetnie się udaje.
Premiera odbyła się w NEST – eksperymentalnej scenie wiedeńskiej Staatsoper, która uchodzi przecież za teatr konserwatywny. Tego typu propozycje wkraczają i do innych instytucji. English National Opera od dłuższego czasu łączy klasyczne produkcje z rozmaitymi eksperymentami.
W Polsce próby takie podejmował Teatr Wielki w Poznaniu, gdzie 20 listopada odbędzie się premiera „Sztuki wojny/Art. Of War". Przedsięwzięciom tym służy kameralna scena im. Wojciecha Drabowicza, nieprzypominająca konwencjonalnej sceny teatralnej.
Ma to istotne znaczenie, bo większość nowych oper szuka nowych przestrzeni, a instytucje operowe z reguły proponują tradycyjną scenę pudełkową. Na tym polega też atrakcyjność Nowego Teatru, który może zaoferować twórcom odmienne warunki. To mógłby być też atut dla dalszej współpracy i z Operą Narodową przy kolejnych edycjach Nowej Europy.