Festiwal Nowa Europa rozpoczyna się 20 listopada i potrwa do 12 grudnia. – Poprzednie edycje stały na bardzo wysokim poziomie, ale pokazywały pewną drogę we współczesnym teatrze, którą można określić triadą: teatr, performans, taniec – mówi dyrektor Nowego Teatru, Michał Merczyński. – Tymczasem ważny jest też inny nurt: teatr, opera hybrydowa i teatr muzyczny.

Co łączy operę hybrydową z Davos

Termin „opera hybrydowa”, która łączy muzykę na żywo z wideo, archiwami, elektroniką i teatrem, funkcjonuje, nie zważając na niespecjalne zainteresowanie nim mainstreamowych mediów. I zatacza coraz szersze kręgi, a ze scen niezależnych wkracza coraz śmielej do oficjalnych instytucji kulturalnych.

Czytaj więcej

Andrzej Chyra wraca do „Czarodziejskiej góry”. Dziś ta opowieść brzmi inaczej

Dowodem na to jest też „Czarodziejska góra” Pawła Mykietyna, która otworzy tegoroczną Nową Europę. Powstała dzięki kooperacji kilku instytucji (Nowy Teatr, Malta Festival, NCK), ale szczególnie ważna była współpraca z Operą Narodową. – Kiedy zaproponowałem ją dyr. Borisowi Kudličce, zgodził się bez wahania – mówi Michał Merczyński. – Otrzymaliśmy stamtąd rekomendacje całej obsady, ale nie mniej istotny był fakt, że wspólnie sprzedajemy bilety na przedstawienia. Zatem widzowie, którzy tradycyjnie kupują je wiosną na nowy sezon w kasach Opery Narodowej, tym razem mieli możliwość nabycia ich na „Czarodziejską górę”. Na wszystkie spektakle rozeszły się błyskawicznie.

Akcja „Czarodziejskiej góry” rozgrywa się w szwajcarskim Davos, gdzie kurują się bohaterowie. To z kolei zrodziło pomysł, by tegorocznej edycji dać podtytuł: Uzdrowisko Opera.

– Opera może być takim uzdrowiskiem, w którym wspólnie przepracowujemy wojnę, pamięć i zmianę tożsamości. Ale także opera przechodzi tu kurację: zrzuca konwencje i wraca odmieniona – uważa dyrektor Merczyński.

Z Ukrainy do Europy

To stwierdzenie, jak i fakt, że w „Czarodziejskiej górze” mamy obraz Europy przed wybuchem I wojny światowej zadecydował o wyborze zagranicznych propozycji na tegoroczną Nową Europę. Pierwsza z nich to „GAIA-24. Opera del Mondo” ukraińskiej grupy Opera Aperta.

„GAIA-24” grupy Opera Aperta, Biennale w Wenecji 2024

Opera Aperta, Festiwal Nowa Europa

„GAIA-24” grupy Opera Aperta, Biennale w Wenecji 2024

Foto: Valeriya Landar

– To nie jest klasyczna instytucja, a stowarzyszenie działające w Kijowie i obecne w Europie – mówi dyr. Michał Merczyński. – Impulsem do powstania tego spektaklu było zniszczenie zapory w Nowej Kachowce w 2023 r. Jego pokazy chcemy wykorzystać również do dyskusji o tym, jak artyści różnych dziedzin działają w sytuacji opresji wojennej.

To pełnowymiarowy spektakl, premierę miał w 2024 r. Był pokazywany na Biennale Sztuki w Wenecji, w Rotterdamie, Wiedniu i Berlinie, jest laureatem międzynarodowego konkursu Music Theatre NOW 2026. I nie dotyka wyłącznie wojny. Tytułowa Gaja to bogini Ziemi, zatem porusza problemy ekologii i zagrożenia przyrody.

Śpiewająco o wydarzeniach na Litwie w 1989 r.

Z Litwy przyjedzie Operomanija – To stowarzyszenie niby niewielkie, ale robiące ogromne rzeczy – rekomenduje Michał Merczyński. – Działa według zasady: one truck – one opera, jednym truckiem przewozi całą produkcję. W ubiegłym roku byłem na ich festiwalu, na którym w ciągu tygodnia pokazali siedem własnych, zamówionych lub współprodukowanych premier – od dwuosobowej opery po pełnowymiarowe widowiska.

„Dariusz Radziwiłł, syn Witolda”  grupy Operomanija

Operomanija, Festiwal Nowa Europa

„Dariusz Radziwiłł, syn Witolda” grupy Operomanija

Foto: Martenas Aleksa

Operomanija pokaże u nas dyptyk, dwa spektakle wspólnie tworzące rodzaj muzyczno-teatralnego seansu wizualnego o przemianach w 1989 r. na Litwie. „Dariusz Radziwiłł, syn Witolda” wykorzystuje materiały z publicznej telewizji tamtego czasu, drugi – „Święto pieśni” stworzony został z nagrań VHS prywatnych ludzi. Dopiero obejrzenie obu daje wyobrażenie o tym, co wówczas zdarzyło się na Litwie.

Lee Miller w wannie Hitlera

Szczególnym wydarzeniem jest występ jednej z najważniejszych europejskich formacji Needcompany. Funkcjonuje w Brukseli od 1986 r. pod kierownictwem reżysera i artysty wizualnego Jana Laurewsa, a także kompozytora Maartena Seghersa. Obaj są autorami spektaklu „Lee Miller w wannie Hitlera”.

Amerykanka Lee Miller była modelką, dziennikarką i fotografką mody. W czasie II wojny światowej została korespondentką i fotoreporterką, dokumentowała bombardowania Londynu, wyzwolenie Paryża, obozy koncentracyjne. Potem popadła w alkoholizm i depresję. W 1945 r. w prywatnym apartamencie Hitlera powstało jedno z najsłynniejszych zdjęć prasowych – „Lee Miller w wannie Hitlera”.

„Lee Miller w wannie Hitlera” grupy Needcompany

Needcompany, Festiwal Nowa Europa

„Lee Miller w wannie Hitlera” grupy Needcompany

Foto: Nowy Teatr

– Jest to wspaniały spektakl muzyczny nacechowany jednocześnie wielkim kunsztem aktorskim. – uważa Michał Merczyński. – Aktorce Romy Louise Lauwers i śpiewaczce Ellen Kelly towarzyszy na scenie zespół, który pełni określoną rolę, To dowód, że połączenie dwóch światów, czysto operowego i teatralnego, świetnie się udaje.

Premiera odbyła się w NEST – eksperymentalnej scenie wiedeńskiej Staatsoper, która uchodzi przecież za teatr konserwatywny. Tego typu propozycje wkraczają i do innych instytucji. English National Opera od dłuższego czasu łączy klasyczne produkcje z rozmaitymi eksperymentami.

W Polsce próby takie podejmował Teatr Wielki w Poznaniu, gdzie 20 listopada odbędzie się premiera „Sztuki wojny/Art. Of War". Przedsięwzięciom tym służy kameralna scena im. Wojciecha Drabowicza, nieprzypominająca konwencjonalnej sceny teatralnej.

Ma to istotne znaczenie, bo większość nowych oper szuka nowych przestrzeni, a instytucje operowe z reguły proponują tradycyjną scenę pudełkową. Na tym polega też atrakcyjność Nowego Teatru, który może zaoferować twórcom odmienne warunki. To mógłby być też atut dla dalszej współpracy i z Operą Narodową przy kolejnych edycjach Nowej Europy.