Jedenaście lat temu, reżyserując „Czarodziejską górę”, powiedział pan, że zdaje sobie sprawę z ogromu trudności i ryzyka zmierzenia się z powieścią Tomasza Manna, a jednak „w swojej bezczelności na tę górę się wspinam”. Teraz po raz drugi łatwiej jest się wspinać?
O tyle, że szlak został już wyznaczony, zatem idzie się łatwiej, ale z drugiej strony mam poczucie, że szybkie przejście po tej samej drodze może być złudne.
Niesamowita muzyka Pawła Mykietyna
Chodzi przede wszystkim o wykonawców? Pracując nad librettem tej opery razem z Małgorzatą Sikorską-Miszczuk dokonaliście wyboru postaci i wątków z powieści, ale Paweł Mykietyn, komponując „Czarodziejską górę”, pisał partie poszczególnych bohaterów z myślą o konkretnych śpiewakach, nie tylko o ich głosach, ale i o tym, jakimi są osobowościami.
I to jest dla mnie sprawa wymagająca szczególnej pracy. Przecież nie chodzi o to, żeby dzisiejszą obsadę ulepić na wzór tych, z którymi tworzyłem wówczas „Czarodziejską górę” i na ogół dobrze znałem. Teraz dostałem bardzo młody zespół – słuchaczy i absolwentów Akademii Operowej przy Operze Narodowej wybranych przez Izabelę Kłosińską. Oczywiście można było zebrać mocny zespół i powtórzyć z nim to, co zdarzyło się 11 lat temu, ale nie o to powinno chodzić, by na przykład Natalia Tepla jako obecna pani Stöhr powielała wybitną, nieżyjącą już Jadwigę Rappé w tej roli. Muszę tych wykonawców w pewien sposób ulepić od nowa do tej inscenizacji. Czuję się trochę tak, jakbym robił dyplom w Akademii Muzycznej czy Akademii Teatralnej z młodymi ludźmi, którzy są na początku drogi. Musiałem najpierw zobaczyć, jacy są, co generują, co jest w nich skuteczne i interesujące, by to wydobyć.
Czarodziejska góra, Paweł Mykietyn
Czarodziejska góra w reż, Andzreja Chyry , 2015 r. Szymon Komasa jako Hans Castorp
Widzi pan w nich zapał?
Absolutnie tak. Chociaż wiadomo, jak to jest, gdy dopiero się coś rozpoczyna, gdy jest się na takim etapie. Radość sprawia wtedy sam fakt, że się już śpiewa.
A pan jak odbiera „Czarodziejską górę” Pawła Mykietyna po latach, które minęły od poprzedniej inscenizacji?
Już wtedy bardzo chciałem, żeby ta opera wróciła, żeby niesamowita muzyka Pawła znowu zabrzmiała, ale jakoś nikt nie odważył się po nią sięgnąć ponownie. A dzisiaj tym bardziej czuję, jak jego muzyka wchodzi w człowieka ze swoimi częstotliwościami, rytmami, z niepokojami, narastającymi przyspieszeniami i opóźnieniami. Jesteśmy poddani rytmowi, falom tej muzyki. Gdy rozpoczęliśmy próby, mocniej niż wtedy uświadomiłem sobie, że ona działa na nas w sposób nie tylko świadomy, ale w pewnym momencie czujesz, że się jej poddajesz, stajesz się wręcz jej niewolnikiem. Paweł Mykietyn nie użył tu orkiestry, jest tylko muzyka na taśmę, dla jednego odbiorcy może być ona dziwna, ale dla kogoś innego może być absolutnie oryginalna. Więc bardzo dobrze, że stykają się z nią młodzi ludzie, bo kontaktu z takim rodzajem teatru operowego ciągle jest za mało w Polsce. Wielkie dzieła Pawła, takie jak „Czarodziejska góra”, „Pasja według św. Marka” czy koncert fortepianowy nie są często wykonywane tak jak drobniejsze jego utwory, więc ta inscenizacja jest moim ukłonem w stronę Pawła.
Ocalone dekoracje Mirosława Bałki
Po kilkunastu latach od powstania, a zatem już z dystansu, oceniamy muzykę, uznajemy jej wartość. A jak jest z samą inscenizacją? Teatr bardzo się zmienia, można więc po takim czasie po prostu odtworzyć to, co kiedyś się reżyserowało?
Chciałbym zachować kanoniczność inscenizacji z 2015 r., natomiast pewne korekty czy zmiany szczegółów nastąpią. Jednak już wtedy, przygotowując premierę, kierowałem się naczelną intencją, by wypuścić na pierwszy plan muzykę. Reżyserując, staram się zawsze za nią podążać, daję jej szansę, by wybrzmiała, ponieważ to ona na nas przede wszystkim działa. Ma nas uwieść, wprawić w jakiś trans i od początku skupia naszą uwagę. Kiedy na scenie widzę człowieka i jego twarz, to właśnie muzyka dodaje mu ruchu, którego on niemalże nie musi wykonywać. Co więcej, czasami ten ruch z jego strony byłby niepotrzebnym naddatkiem.
Taką rolę służebną wobec muzyki ma też pełnić scenografia Mirosława Bałki?
Przede wszystkim jestem szczęśliwy, że Michał Merczyński, z którego inicjatywy powstała opera Pawła Mykietyna, a dzisiaj jest dyrektorem Nowego Teatru, przechował przez te lata dekoracje do „Czarodziejskiej góry”. Minimalizm inscenizacji, który wtedy przyszedł do mnie wraz z projektem Mirka, jest dla mnie najwłaściwszym językiem. I jeśli obecnie zmieniamy pewne szczegóły, to wynikają one z tego, że najpierw wszyscy musieli się jakoś umiejscowić w tej dekoracji i dzięki temu zaczęli się otwierać. Chodzi o pewne detale w języku ciała, w sposobie gestu, bo w ciągu lat zmienia się ten sposób naszej codziennej, wzajemnej komunikacji. Jeśli jedna z bohaterek, śpiewając swoją arię, włoży ręce do kieszeni, dziś ten gest może znaczyć coś innego niż kiedyś.
Czarodziejska góra, Paweł Mykietyn
Czarodziejska góra w reż. Andrzeja Chyry, 2015 r.
Czego obawiał się Tomasz Mann
W ten sposób dochodzimy do pytania najistotniejszego. O czym jest „Czarodziejska góra” dzisiaj? W 2015 r. mówił pan, że nie interesują pana odniesienia społeczno–polityczne w tej powieści. Ale Mann pokazał w niej Europę przed wybuchem pierwszej wojny. Krystian Lupa, który po latach przymiarek zrobił niedawno w Salzburgu inscenizację „Czarodziejskiej góry”, też mówił, że to powieść o Europie, która nie dostrzega swojego końca.
Czas rzeczywiście się zmienił. Moja inscenizacja z 2015 r. mogła być romantyczną „Czarodziejską górą” o niepokojach, o przeczuciach, o dojrzewaniu do miłości, a pewne pojawiające się w powieści niepokoje wojenne były echem przeszłości czy przyszłości. Dziś jesteśmy w samym środku takiej sytuacji. Sam więc jestem ciekaw, jak obecnie zagrają pewne konteksty „Czarodziejskiej góry”, zresztą tak dzieje się często w przypadku długo granych przedstawień na przykład Krzysztofa Warlikowskiego. Nagle zaczynają one znaczyć o wiele więcej, niż wydawało się na początku, bo rzeczywistość się zmieniła. Ale bywa i tak, że, jeśli gramy przez kilkanaście lat „Anioły w Ameryce”, to jesteśmy zaskoczeni, jak pewne teksty są nadal trafne. Tomasz Mann w swojej książce zawarł niepokój o kres Europy w takim archaicznym, post XIX-wiecznym wydaniu. Pierwsza wojna światowa zmieniła diametralnie naszą mentalność i nasze dostrzeganie, co jest okrucieństwem, a dziś jesteśmy jeszcze dalej. Natomiast generalnie powieść Manna opowiada o pewnym schyłku, który patrząc na całe dzieje Europy, podkreśla ich sinusoidę. Pozostaje pytanie, czy z obecnego dołka tej sinusoidy wynosimy jakieś nauki.
Kiedy teatr chce być poważną rozmową z widzem, zawsze dotyka problemów współczesnego świata.
W czasie pandemii nasza „Czarodziejska góra” była dostępna w streamingu. I jest w niej scena, kiedy Peeperkorn pluje na Hansa Castorpa. W nagraniu kamera pokazała to w zbliżeniu, więc było dokładnie widać lecącą ślinę. To zadziałało niesłychanie silnie, zresztą w zamierzeniu takie miało być, ale w pandemii wręcz powalało, pokazywało, jak zarażamy się wzajemnie. Zobaczymy, co teraz się objawi. Jest przecież w tej operze romantyczna w założeniu scena, kiedy Kławdia śpiewa po rosyjsku wiersz Błoka „Scytowie”: „Miliony was, nas mrowie-mrowie. Spróbujcie, zmierzcie wy się z nami’. Piękna, wydawałoby się niewinna, rosyjska dziewczyna mówi, jacy to my jesteśmy potężni. Coś, co miałoby być poetycką figurą, teraz może mieć siłę niczym uderzenie gorącym prętem.
Czytaj więcej
Paweł Pawlikowski pokazuje w Cannes „Ojczyznę”, film o przyjeździe Tomasza Manna do Niemiec w 1949 r. Nie przypadkiem sięgnął po tę historię dzisia...
Ale też jest i w powieści, i w inscenizacji wątek Joachima, postaci bliskiej Hansowi Castorpowi, który w pewnym momencie wyrusza do wojska, a potem wraca jedynie po to, aby umrzeć. Jego historia może nieść dziś inne sensy.
Relacje między nimi są dla mnie bardzo ważne. Joachim to właściwie najbliższa osoba dla Hansa, przyjaciel z dzieciństwa i kuzyn. To bliscy sobie młodzieńcy, choć nigdy nie mówili do siebie nawet po imieniu, ale ta bliskość objawia się w momencie, kiedy na początku Joachim zaczyna śpiewać po angielsku. W ich relacji jest wątek miłości braterskiej i kompletności w byciu razem, a jednak potem Hans Castorp zdradza kuzyna, przestaje być po jego stronie, zaczyna mu on przeszkadzać. Joachim przez niego wyjeżdża do wojska, wraca i umiera. Więc być może dzisiaj relacje między nimi zabrzmią inaczej? Zobaczymy. Takie zmieniające się konotacje są fascynujące, coś, czego wcześniej nie dostrzegałem. Może obecnie ta inscenizacja będzie dokładniej nazywać pewne rzeczy, utrzymywać w napięciu.
A gdybyście dziś z Małgorzatą Sikorską-Miszczuk zaczynali pracę nad librettem „Czarodziejskiej góry”, czy wybralibyście inne wątki i sensy z powieści Tomasza Manna?
Musiałbym zacząć od nowa myśleć o tym, by co innego włożyć do naszego tekstu, być może zastanowić się nad innymi detalami. Ale tak długo pracowaliśmy, że to, co Małgorzata ostatecznie napisała, jest tekstem zamkniętym. Mieliśmy bardzo przemyślaną strukturę postaci i tematy każdej sceny. Jednocześnie muzyka Pawła jest tak integralnie związana z tekstem, że jeśli zaczęlibyśmy mówić o jakichś zmianach, należałoby zatrudnić kompozytora.
I trzeba by było zacząć wszystko od nowa?
Inne manewry w zasadzie byłyby niemożliwe. Pracowaliśmy równocześnie. Paweł dostarczał nam pewne partie muzyczne albo na odwrót, my dawaliśmy mu pewne partie tekstu i czasem przymuszaliśmy do napisania na przykład jakiejś arii, do której on nie był przekonany. Myślę też, że pomogła nam decyzja, że niemiecki będzie głównym językiem opery. Abstrakcja pewnych dźwięków tego języka, a także użycie również innych języków, stworzyło poczucie multikulturowości, pewnej wieży Babel, którą jest „Czarodziejska góra”. A to z kolei sprawiło, że Pawłowi znacznie lepiej się komponowało niż wtedy, gdy początkowo tworzył do polskiego tekstu, czego śladem jest jeden fragment, w którym chór śpiewa po polsku. Pawłowi on się bardzo podobał, ja zastanawiałem się, czy ten fragment zostawić, ale muzyka jest tak precyzyjna, a całość tak integralna, co sprawia, że w ten sposób utwór jeszcze bardziej się mieni, jeszcze bardziej zaskakuje. I tym bardziej nie jesteśmy pewni, co dostaniemy w nim za chwilę.
Premiera „Czarodziejskiej góry” Pawła Mykietyna na podstawie powieści Tomasza Manna i ze scenografią Mirosława Bałki odbędzie się 20 listopada w stołecznym Nowym Teatrze. Jest to koprodukcja Opery Narodowej i Nowego Teatru.
