Polskie sądy tkwią głęboko w erze papierowej, a ich cyfryzacja dopiero raczkuje. W takich warunkach staje pan na czele zespołu Komisji Kodyfikacyjnej Ustroju Sądownictwa i Prokuratury, który ma opracować ramy prawne dla stosowania narzędzi sztucznej inteligencji w sądach i w prokuraturze. Od czego zaczynacie?
Przede wszystkim musimy sporządzić analizę obowiązującego stanu prawnego, również w kontekście rozporządzenia AI Act i RODO. Pozwoli nam to ustalić, jakich rozwiązań prawnych potrzebujemy, aby korzystanie z narzędzi sztucznej inteligencji w sądownictwie było legalne, bezpieczne i rzeczywiście wspierało sędziów, prokuratorów i pracowników wymiaru sprawiedliwości w ich codziennej pracy. Rzeczywiście sądy są nadal papierowe, ale nie oznacza to, że uciekniemy od sztucznej inteligencji, która jest już powszechnie dostępna. Rodziłoby to ryzyko, że osoby pracujące w sądach i w prokuraturze, przy obecnym nawale pracy, będą skracały sobie czynności poprzez Shadow AI, czyli nieautoryzowane korzystanie z tych narzędzi. To ryzyko chcemy zminimalizować tworząc przepisy.
Czytaj więcej
Wiele zadań w wymiarze sprawiedliwości może zostać zautomatyzowanych i obsłużonych przez AI.
Jak rozumiem celem waszego zespołu jest okiełznanie prawne algorytmów wykorzystywanych w wymiarze sprawiedliwości. Jak zamierzacie to zrobić? Nowelizacją, nową ustawą, szeregiem ustaw?
Zakładam, że rozpoczniemy od opracowania białej księgi zmian w prawie, które umożliwią korzystanie przez sądy i pracowników sądownictwa ze sztucznej inteligencji. Z pewnością konsekwencją tych prac będą projekty legislacyjne. Będą to zmiany w głównych ustawach sądowych: prawie o ustroju sądów powszechnych, prawie o ustroju sądów administracyjnych, nie wykluczam też związanych z nimi punktowych zmian w procedurach karnej i cywilnej.
AI jest już dość szeroko wykorzystywana w sądownictwie w części europejskich państw. Algorytmy jako wirtualni asystenci pomagają sędziom w podejmowaniu rozstrzygnięć, przeszukują bazy danych czy chociażby tłumaczą i robią transkrypcje. Gdzie w polskich sądach i prokuraturze jest miejsce dla sztucznej inteligencji?
AI może stać się kimś w rodzaju zdigitalizowanego asystenta sędziego. Właśnie w ten sposób ze sztucznej inteligencji korzysta się już w kancelariach prawnych. I nie jest tak, że narzędzia te zastępują prawnika w jego osądzie i ostatecznej decyzji. Podobnie będzie w przypadku sędziów. To oni zawsze będą podejmować ostateczną decyzję w każdej sprawie. AI nie zastąpi sędziego w wydawaniu orzeczenia. Sztuczna inteligencja może jednak niezwykle pomóc w researchu, weryfikacji stanu prawnego i orzecznictwa czy analizie stanu faktycznego. Krótko mówiąc, narzędzia AI mogą pomóc w analizowaniu akt. Jeśli, przykładowo, od jednego z sędziów usłyszałem, że na analizę sprawy ma średnio dwie godziny, nie licząc rozpraw, to z pewnością AI może zrewolucjonizować i przyspieszyć tę pracę.
Co z tłumaczeniami i transkrypcją rozpraw. Czy AI może zastąpić tłumaczy przysięgłych?
Narzędzia AI świetnie nadają się do tych czynności. Już teraz tłumaczenia robione przez modele językowe są często dużo lepsze i dokładniejsze niż te sporządzane przez człowieka. Podejrzewam, że nawet te ostatnie tłumaczenia powstają w większości w sposób maszynowy. Pojawia się jednak w tym zakresie problem prawny, będziemy zatem rozważać pracę nad przepisami, które stworzą ramy dla zastąpienia tłumaczeń uwierzytelnionych w sądach tłumaczeniami AI. Jeżeli chcemy radykalnie przyspieszyć pracę sądów, to musimy zautomatyzować czynności pomocnicze, takie jak choćby właśnie tłumaczenia.
Czy jest pan zatem za tłumaczeniami AI w sądach?
Jak najbardziej. Jest to dobre rozwiązanie, które usprawni postępowania. Musimy jednak odpowiednio obudować to przepisami.
Główną bolączką polskiej Temidy są braki kadrowe i wydłużające się postępowania. Czy sztuczna inteligencja może być receptą na te problemy?
Zdecydowanie tak. Widzimy to chociażby w kancelariach, gdzie wykorzystanie sztucznej inteligencji odciąża pracowników i umożliwia im zajęcie się większą liczbą spraw. Chcemy, żeby dotyczyło to także sądów i prokuratury. Wiele czynności wykonywanych „ręcznie” będzie zautomatyzowanych. Mam na myśli chociażby sporządzanie prostych pism sądowych takich jak wezwania, transkrypcje, tłumaczenia, analizę akt. Jestem przekonany, że nieuchronna rewolucja AI w sądach i wykorzystanie narzędzi sztucznej inteligencji sprawi, że sądy będą pracować sprawniej, a na wyroki będziemy czekać krócej.
Włoski sędzia skopiował i wkleił do wyroku część swojego dialogu z algorytmem. Portugalski sędzia użył uzasadnienia orzeczenia wygenerowanego przez Chat GPT? Jak zamierzacie uchronić polski wymiar sprawiedliwość przed takimi zagrożeniami?
Kluczem jest właśnie wprowadzenie ram prawnych, tak, aby wszyscy wiedzieli, jak korzystać z AI w sądownictwie. Niestety jesteśmy obecnie w szarej strefie, w której sędziowie, prokuratorzy, pracownicy sądów i prokuratury posługują się w codziennej pracy narzędziami sztucznej inteligencji w wersji konsumenckiej, co nie jest w żaden sposób uregulowane. Sądy powinny korzystać z AI na odpowiednio skalibrowanych licencjach komercyjnych, a w najwrażliwszych sprawach na modelach lokalnych.
Poza tym należy nauczyć sędziów i prokuratorów korzystać z narzędzi sztucznej inteligencji. Mają one niestety wpisane w swoje DNA halucynacje. Kluczem do zminimalizowania ryzyka tego typu działań AI będzie nabranie odpowiednich kompetencji przez pracowników wymiaru sprawiedliwości i zawieranie właściwych umów z dostawcami sztucznej inteligencji.
Jak jednak ustrzec polskie sądy przed przypadkami wyroków napisanych przez modele AI?
Niestety nie zminimalizujemy tego ryzyka do zera. Widzimy przecież już teraz, i to bez AI, że uzasadnienia orzeczeń w sprawach masowych, jak chociażby sprawy frankowe, nie są autorskimi orzeczeniami sędziów. Często są to „przeklejki” z innych orzeczeń. Ryzyka wydawania wyroków napisanych przez sztuczną inteligencję nie da się w całości wykluczyć, ale poprzez odpowiednie regulacje i podnoszenie kompetencji w zakresie korzystania z tych narzędzi można to ryzyko zniwelować do marginesu. Do walki z tym zjawiskiem potrzebna jest edukacja sędziów i odpowiednie uregulowanie przepisów dyscyplinarnych w tym zakresie.
Czytaj więcej
Szersze zastosowanie sztucznej inteligencji zwiększyłoby naszą wydajność, choć mam nadzieję, że nas nie zastąpi – twierdzi Bartosz Wojciechowski, s...
Co ma pan na myśli? Nowe delikty dyscyplinarne? Nowe przestępstwa?
Będziemy na pewno badać kwestię nowych deliktów dyscyplinarnych w przypadkach wydawania orzeczeń, które są dziełem sztucznej inteligencji, a nie sędziego, o ile już obowiązujące ramy prawne nie będą w tym zakresie wystarczające.
Dane z którymi pracują sądy są niezwykle wrażliwe. Czy udostępnienie tych informacji algorytmom to nie jest zbyt duże ryzyko? Jakie bezpieczniki są potrzebne do skutecznej ochrony danych wrażliwych, chociażby przed wyciekiem?
Kluczem są zabezpieczenia prawne – zobowiązania dostawców narzędzi AI do nietrenowania modeli na danych oraz zakaz retencji danych – a w pewnych sytuacjach także techniczne. W sprawach najbardziej wrażliwych będziemy chcieli ograniczyć do zera możliwość wycieku danych na zewnątrz. Prowadzić do tego może wykorzystywanie modeli lokalnych, zainstalowanych na sądowym serwerze. Tam, gdzie niezbędne będzie stosowanie potężnych narzędzi sztucznej inteligencji, do której modele lokalne nie wystarczą, można rozważyć wprowadzenie wymogu wykorzystania firm mających serwery w Europie albo w Polsce i spełniających wyżej wskazane warunki.
Kiedy wasz swoisty sądowy AI Act może być gotowy? Czy dostaliście jakiś konkretny termin na przygotowanie projektu?
Nie mamy terminu końcowego. Za osobisty cel stawiam sobie jednak przygotowanie projektu w pierwszej połowie przyszłego roku.
Michał Jabłoński jest adwokatem, doktorem nauk prawnych, członkiem Komisji Kodyfikacyjnej Ustroju Sądownictwa i Prokuratury, przewodniczącym zespołu problemowego ds. ram prawnych zastosowania narzędzi sztucznej inteligencji w sądownictwie i prokuraturze
