Zakaz noszenia noży w miejscach publicznych po fali ataków? Eksperci podzieleni

Maczeta, noże, kastet, pałka teleskopowa – to część arsenału niebezpiecznych przedmiotów, które przed kilkoma dniami znaleźli policjanci w mieszkaniu 16-latka na warszawskiej Woli. Według służb miał on przygotowywać zabójstwo wielu osób.

Fala ataków nastoletnich nożowników. Co z delegalizacją posiadania noży w miejscach publicznych?

Tym razem tragedii udało się uniknąć, w przeciwieństwie do fali krwawych ataków, do których doszło w polskich szkołach w ostatnich dwóch tygodniach. W ich wyniku łącznie kilkunastu uczniów, nauczycieli i pracowników oświaty zostało rannych, a jedna osoba zmarła. W czwartek do ataku nożownika doszło w południe w ścisłym centrum Warszawy. Głośno było też o zatrzymaniu mężczyzny, który miał zaatakować policjantów pod siedzibą Trybunału Konstytucyjnego. Znaleziono przy nim nóż.

Samo posiadanie noża co do zasady jednak nie może być podstawą do odpowiedzialności karnej. Innymi słowy, w Polsce noszenie noża w miejscach publicznych nie jest karane, choć przepisy ograniczają posiadanie w konkretnych sytuacjach.

Zgodnie z art. 50a § 1 kodeksu wykroczeń kara aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny grozi za noszenie noża, maczety czy innego niebezpiecznego przedmiotu, jeśli okoliczności wskazują na zamiar użycia go w celu popełnienia przestępstwa. Poza tym kara grozi też za samo posiadanie noża przez uczestników imprez masowych.

Choć o zaostrzeniu tych regulacji dyskutowano już kilka lat temu, przepisy do dziś pozostały niezmienione.

Posiadanie noża na ulicy bez uzasadnienia przestępstwem. Scyzoryki dozwolone

Z postulatem zaostrzenia tych przepisów wychodzi właśnie prof. Tomasz Safjański, wiceszef Centrum Badań nad Bezpieczeństwem Transgranicznym i były dyrektor krajowego biura Interpolu. W rozmowie z „Rzeczpospolitą” proponuje on wprowadzenie do ustawy zakazu noszenia noża lub przedmiotu o ostrym końcu w miejscu publicznym bez uzasadnionego powodu. – Wzorcem mogą być regulacje brytyjskie, które zamiast nierealistycznego zakazu posiadania noży w ogóle skupiają uwagę służb mundurowych na kontroli, czy jest obiektywne uzasadnienie posiadania przez obywateli narzędzi ofensywnych, jak noże, bagnety, siekiery w przestrzeni publicznej – tłumaczy prof. Safjański.

Wyjaśnia, że zgodnie z jego propozycją posiadanie w miejscu publicznym narzędzia ofensywnego, np. noża lub przedmiotu ostro zakończonego, tnącego byłoby przestępstwem, chyba że osoba posiada uzasadniony powód lub istnieje ku temu obiektywna przyczyna. – Ważne jest odwrócenie ciężaru dowodu. To nie policja musi udowodnić, że noszący miał złe intencje, lecz to posiadacz noża musi przekonać organ ścigania lub sąd, że jego powód był uzasadniony w danej sytuacji – mówi ekspert.

Zastrzega przy tym, że od zakazu ogólnego powinny być wyjątki, np. dla scyzoryków, czyli składanych noży o długości ostrza do 3 cali (ok. 7,62 cm). Jego zdaniem uzasadnione powinno być przewożenie narzędzi niezbędnych do pracy, takich jak profesjonalne noże kucharskie czy narzędzia budowlane, jeżeli okoliczności, trasa i pora przemieszczania się wskazują na ich użytkowy charakter. Ochroną powinny być objęte również uzasadnione tradycje religijne i kulturowe, z uwzględnieniem zasad bezpieczeństwa i obowiązujących ograniczeń.

– Wyobraźmy sobie człowieka, który wsiada do zatłoczonego metra z nożem i planem zaatakowania przypadkowych pasażerów. Nie grozi nikomu, nie wszczyna awantury, nie wyciąga ostrza. Zachowuje się spokojnie, więc jego zamiar pozostaje niewidoczny. Dziś policja nie ma podstaw odebrania takiego noża, jeżeli przyszły napastnik zachowuje samokontrolę. Konieczne są absurdalne okoliczności wskazujące na zamiar użycia go do popełnienia przestępstwa – twierdzi prof. Safjański.

Dodaje, że przepisy powinny zapewniać szczególną ochronę placówek oświatowych. Proponowany przez niego zakaz noszenia noży musi mieć bezwzględny charakter w szkołach. – Skuteczna polityka bezpieczeństwa wymaga czegoś więcej niż samego zakazu. Na przykład, są akcje dobrowolnego oddawania noży, których celem jest ograniczenie liczby niebezpiecznych przedmiotów pozostających w obiegu. Ważne są ograniczenia sprzedaży osobom nieletnim oraz mechanizmy weryfikacji wieku przy zakupach internetowych – wskazuje prof. Safjański.

Potrzebna dyskusja o ograniczeniu noszenia noży. Nieudane próby zaostrzenia przepisów

Do tych propozycji w rozmowie z „Rzeczpospolitą” odnosi się adwokat Maciej Zaborowski, obrońca m.in. Mieszka R., który przed ponad rokiem zamordował siekierą pracownicę Uniwersytetu Warszawskiego. Jak podkreśla, jest zwolennikiem rozsądnego ograniczenia posiadania niebezpiecznych przedmiotów typu nóż w przestrzeni publicznej. – Uważam, że warto podjąć szeroką dyskusję w tej sprawie, bowiem problem popełniania przestępstw przy pomocy noży istnieje i warto szukać skutecznych rozwiązań. Zresztą w części krajów europejskich zakazy i ograniczenia w tym zakresie funkcjonują, nieraz z powodzeniem. Warto byłoby ten problem uregulować także w Polsce, ale mądrze – argumentuje adwokat.

Ekspert negatywnie ocenia przy tym pomysł uzupełnienia kodeksu karnego o zakaz noszenia noży bez uzasadnionego powodu. – Podchodzę bardzo sceptycznie do tak formułowanego zakazu. Moje największe wątpliwości budzi proponowany przez profesora odwrócony ciężar dowodu, zgodnie z którym to posiadacz ostrego przedmiotu będzie musiał odpowiednio uzasadnić fakt jego posiadania w danej sytuacji. Przecież w Polsce naczelną zasadą jest domniemanie niewinności, a nie domniemanie winy. Uważam, że egzekwowanie tak formułowanego zakazu wiązałoby się w praktyce z wieloma patologiami i byłoby po prostu nieskuteczne. Obywatele w różnych codziennych sytuacjach musieliby się tłumaczyć, nie zawsze z powodzeniem, dlaczego posiadają ostry przedmiot. Zbyt daleko wkraczałoby to w wolności obywatelskie – konkluduje mec. Zaborowski.

Próby zaostrzenia polskich przepisów dotyczących posiadania ostrych przedmiotów były już podejmowane. W 2011 r. PiS wyszło z projektem zakazującym noszenia w miejscach publicznych przedmiotów o długości ostrza powyżej 8 cm. Te przepisy nie zostały jednak uchwalone. Nieskuteczne okazały się także złożone przed ponad rokiem interpelacje. W jednej z nich posłanka PiS Wioletta Maria Kulpa postulowała wprowadzenie zakazu noszenia noża o długości ostrza przekraczającej 6 cm. Poseł niezrzeszony Adam Gomoła proponował z kolei zakaz posiadania w miejscach publicznych noży z ostrzami dłuższymi niż 12 cm.

Regulacje innych państw UE

Z pobieżnego przeglądu ustawodawstwa dwudziestu krajów europejskich wynika, że aż 14 spośród nich w różnym stopniu zakazuje noszenia noży i innych niebezpiecznych narzędzi w miejscach publicznych. Nie zawsze są to jednak zakazy bezwzględne. W wielu krajach, np. w Wielkiej Brytanii, Belgii czy Szwecji, posiadanie przy sobie ostrych narzędzi jest dozwolone w uzasadnionych celach (np. może go mieć ze sobą wędkarz wybierający się na ryby).

Niektóre państwa wprowadziły szczegółowe regulacje co do rozmiaru takich narzędzi – gdy przekraczają określone rozmiary uważane są za białą broń. W Niemczech nie wolno nosić noży blokowanych, otwieranych jedną ręką oraz noży o ostrzu stałym o długości powyżej 12 cm (§ 42a ustawy o broni – Waffengesetz). O jeden centymetr mniej wynosi dopuszczalna długość noża w miejscach publicznych w Hiszpanii (Reglamento de Armas, RD 137/1993). Na Węgrzech rozporządzenie nr 175/2003 zakazuje posiadania „szczególnie niebezpiecznych” narzędzi w miejscach publicznych. Załącznik do niego precyzuje, że chodzi o narzędzia do kłucia/cięcia o ostrzu lub krawędzi dłuższych niż 8 cm.

Regulacje innych krajów nie są tak precyzyjne w określaniu rozmiarów niebezpiecznych narzędzi. Na przykład, w Norwegii §189 kodeksu karnego przewiduje karę za „noszenie noża lub ostrego narzędzia nadającego się do spowodowania obrażeń ciała w miejscu publicznym, z wyjątkiem sytuacji związanych z pracą, aktywnością na świeżym powietrzu lub innymi celami uznanymi za uzasadnione”.

W wielu krajach uregulowano też zakazy noszenia niebezpiecznych narzędzi w szkołach, wprowadzane prawem powszechnie obowiązującym (a nie statutami danej szkoły).

- współpraca Paweł Rochowicz