Tegoroczny literacki Nobel został poprzedzony polską Nagrodą im. Zbigniewa Herberta, którą poetka odebrała w Warszawie 12 czerwca 2025 r.
W laudacji wygłoszonej wtedy przez poetkę Katarzynę Dąbrowską usłyszeliśmy, że Kanadyjka, podobnie jak Herbert, nawiązuje do antyku, łącząc jego motywy z tematami współczesnymi. To „filozoficzna medytacja poprzez zestawianie osobistego doświadczenia, własnego głosu z rozmaitymi głosami poprzedników”.
Anne Carson w Warszawie rok przed Noblem
A tak tłumaczyła swoje początki Carson podczas zeszłorocznej wizyty w Warszawie: – W mieście, gdzie się wychowywałam, w weekendy nie było absolutnie nic do roboty oprócz chodzenia po galerii handlowej. Zwykle są w nich banalne sklepy, ale tam z jakichś powodów była księgarnia, a w niej dwujęzyczne wydanie wierszy Safony. Po otwarciu książki, po jednej stronie był angielski przekład, a po drugiej śmieszne małe znaczki alfabetu, którego nie umiałam odcyfrować, czyli greka. To chyba była pułapka zastawiona na ciekawość.
Znakiem rozpoznawczym Carson jest to, że o sprawach trudnych i bolesnych pisze z „intelektualną subtelnością, niezwykłą bezpośredniością uczuciową i często z poczuciem humoru, co stanowi najlepszą obronę przed banałem” – mówiła w Warszawie Katarzyna Dąbrowska. Zaś pokłosiem spotkania obu poetek jest esej Dąbrowskiej zatytułowany „Nad wulkanem”, opisujący m.in. wizytę Carson w Warszawie i symbolikę jej tekstów.
Podczas gali w Warszawie Anne Carson powiedziała m.in.: – Lubię myślenie. Wydaje mi się, że to jedna z najbardziej zachwycających rzeczy, jakie robimy jako ludzie. A jeśli pragniemy zapisać, ująć lub uchwycić tę ekscytację, którą przynosi myślenie, najlepszym narzędziem jest wiersz. Dlatego szczególnie pociągają mnie wiersze Zbigniewa Herberta, które przemawiają głosem pana Cogito i podejmują temat myślenia.
Carson po polsku
Najświeższą pozycją Kanadyjki wydaną w Polsce jest „Autobiografia czerwonego. Powieść wierszem” z 1998 r.
To postmodernistyczna forma inspirowana mitem o Heraklesie i Gerionie, wydana przez Ossolineum w 2022 r. i wznowiona w maju 2026 r., za którą tłumacz Maciej Topolski został uhonorowany Nagrodą im. Wisławy Szymborskiej za najlepsze tłumaczenie poetyckie wydane w latach 2022-2023.
Tom jest manifestem queerowości oraz m.in. wariacją na temat nieheteronormatywnego trójkąta miłosnego. To także dobry przykład stylu Kanadyjki, który charakteryzuje się syntezą wielu form oraz wielopiętrowością narracji. Gerion w mitologii to potwór o trzech głowach, bohater poematu „Gerioneida”, którego autorem był grecki poeta Stezychor w II wieku przed naszą erą.
Czytaj więcej
Dyskusji, która toczy się teraz wokół serialu „Lalka” Pawła Maślony nie uważam za hejt. Bolesław Prus także źle znosił krytykę i nie on jeden – mów...
„Gerioneida” długo uważana była za zaginioną, ale w Egipcie w 1967 r. odkryto jej fragmenty na papirusach. Antyczny utwór opisuje walkę Geriona z Heraklesem, który w ramach swojej dziesiątej pracy miał uprowadzić stado cudownych czerwonych wołów potwora. Stezychor nie przedstawił Geriona wyłącznie jako bezwzględnej bestii. Poeta nadał mu cechy ludzkie i tragiczne.
Carson poszła dalej i napisała o Stezychorze, Geryonie, ale też wpisała w swoją poetycką powieść wątek queerowej nieszczęśliwej love story. Stezychorowi Helena trojańska odebrała wzrok, a potem, gdy odwołał obraźliwe słowa na jej temat – przywróciła. W tomie Carson czytamy wywiad z greckim poetą, jest też opis sesji współczesnych filozofów oraz ich libacji. Gerion jest u Carson także współczesnym chłopakiem, zakochanym w Heraklesie, który ze swoim kochankiem podróżuje po świecie. Lubią rozmawiać o sztuce.
Wrażliwość na sprawy queerowe sprawiła, że Carson wspominana jest w serialu „Słowo na L” – o grupie lesbijek i biseksualistek oraz ich przyjaciół, rodzin.
Carson i słodko-gorzki eros
Także w wydaniu Ossolineum z września 2025 r. dostępny jest „Słodko-gorzki eros” („Eros the Bittersweet”) – esej o starożytnym i współczesnym rozumieniu miłości w tłumaczeniu Renaty Lis. Carson bada w nim miłość jako jednoczesne doświadczenie przyjemności i bólu, najlepiej zilustrowanego przez słowo stworzone przez Safonę, czyli „gorzko-słodkie” właśnie. Esej jest przeróbką rozprawy doktorskiej Carson z 1981 r. – „Odi et Amo Ergo Sum” („Nienawidzę i kocham, więc jestem”).
To filozoficzna medytacja poprzez zestawianie osobistego doświadczenia, własnego głosu z rozmaitymi głosami poprzedników” Katarzyna Dąbrowska o poezji Kanadyjki
Eros jest czasownikiem – pisze w swoim eseju Anne Carson – i odsuniętą w czasie i oddaloną w przestrzeni rozkoszą, która ukazuje naszą niekompletność. „Słodko-gorzki eros” próbuje więc przeniknąć strukturę pragnienia. W mitach, wierszach Safony, dialogach platońskich czy na antycznych wazach kochankowie pozostają w wiecznym pościgu.
Temat pożądania często pojawia się w twórczości Kanadyjki, zazwyczaj wzorowany na klasycznej literaturze greckiej.
Po polsku ukazało się także „Piękno męża” oraz „Dekreacja. Wiersze, eseje, opera” z 2005 r. – kolaż poezji, esejów filozoficznych i opery.
Anne Carson i jej życie
Anne Carson (urodzona 21 czerwca 1950 r.) jest absolwentką Uniwersytetu w Toronto. Od 1979 r. wykładała literaturę klasyczną, literaturę porównawczą oraz kreatywne pisanie na uniwersytetach w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Zdobyła Nagrodę Literacką Lannan, dwie Nagrody Poetyckie Griffin, Nagrodę T.S. Eliota, Nagrodę Księżniczki Asturii oraz Nagrodę PEN/Nabokov. To najbardziej prestiżowe wyróżnienia.
Opublikowała tłumaczenia wielu starożytnych tragedii greckich – „Agamemnona” Ajschylosa, „Antygony” i „Elektry” Sofoklesa oraz m.in. „Alkestis”, „Hekabe”, „Hipolita”, „Ifigenii w Taurydzie”, „Orestesa” i „Bachantek” Eurypidesa. W 2015 r. Les Théâtres de la Ville de Luxembourg wystawił premierę tłumaczenia „Antygony” Carson w reżyserii Ivo van Hove’a z Juliette Binoche w roli głównej.
Czytaj więcej
„Null" Szczepana Twardocha - powieść o wojnie w Ukrainie — zdobyła Nagrodę Literacką „Nike” - ogłoszono w niedzielę w Bibliotece UW. To jubileuszow...
W 2025 r. Carson pojawiła się na płycie „The Great Lakes Suite kanadyjskiego zespołu indie rockowego Rheostatics, gdzie opowiadała kilka wierszy inspirowanych Wielkimi Jeziorami.
Carson unika rozmów o życiu prywatnym i zniechęca do autobiograficznych interpretacji swoich pism. Wiadomo jednak, że pierwsze małżeństwo, gdy używała nazwiska Giacomelli, zakończyło się w 1980 r. po ośmiu latach. Zainspirowało m.in. „Piękno męża”. Carson wspomina, że pierwszy mąż zabrał jej notatki do tego utworu, gdy się rozwiedli – to wydarza się też w „Pięknie męża” – ale później je zwrócił.
Pisała też o ojcu, który był bankierem i cierpiał na chorobę Alzheimera. Ukochanej matce Margaret dedykowała montaże poetyckie, zawierające m.in. twórczość Virginii Woolf. Brat Carson, Michael – aresztowany za handel narkotykami w 1978 r. – uciekł z Kanady i poetka nie miała z nim kontaktu przez wiele lat. Gdy go nawiązała, zmarł przed spotkaniem. On też był tematem jej wspomnień.
Carson w Islandii
Obecnie Kanadyjka jest żoną artysty Roberta Currie, którego poznała, gdy wykładała na Uniwersytecie Michigan. Opisała Currie jako „moją osobę będącą współpracownikiem i mężem”. W 2022 r. Carson i Currie otrzymali obywatelstwo islandzkie. Właśnie na Islandii zastał poetkę telefon ze Sztokholmu z wieścią o nagrodzie. Jak powiedziała – słuchała wiatru.
Czytaj więcej
Marginesy, po premierze świetnie przyjętego „Nulla”, wznowiły thriller Twardocha „Przemienienie” o tajemniczej Strukturze, która łączy Watykan, kom...
Najnowsza książka Carson to „Wrong Norma” (2024), zbiór dwudziestu pięciu tekstów poetycko-prozatorskich. Sama autorka określa teksty mianem „złych”, ponieważ nie są ze sobą bezpośrednio powiązane. Publikacja ma formę wydania faksymile zawierającego odręczne rysunki i adnotacje autorki.
Krótkie formy poruszają skrajnie różne tematy, takie jak Joseph Conrad, więzienie Guantanamo, Sokrates, spotkania z dawnymi kochankami, stopy Jezusa i rosyjscy bandyci.
W artykule opublikowanym w „London Review of Books” w sierpniu 2024 r. Carson ujawniła, że zdiagnozowano u niej chorobę Parkinsona.
