Historia Osiedla Maltańskiego sięga średniowiecza, gdy teren ten był związany z zakonem joannitów, który zarządzał nim aż do kasaty w 1832 r. Później ziemia przeszła na własność instytucji kościelnych, a w 1883 r. w księgach wieczystych jako właściciela wpisano parafię św. Jana Jerozolimskiego za Murami.

Na początku XX wieku grunt dzierżawił starosta poznański Tadeusz Kłos, natomiast w 1931 r., w dobie wielkiego kryzysu gospodarczego, proboszcz ks. Karol Mazurkiewicz udostępnił go uboższym mieszkańcom Poznania pod ogródki działkowe. Oficjalnym dzierżawcą został Związek Towarzystw Ogródków Działkowych RP. Przepisy pozwalały na uprawę warzyw i owoców oraz stawianie altan, ale nie zezwalały na stałe zamieszkiwanie. Zasadę tę zaczęto łamać już w latach 30. XX wieku.

Czytaj więcej

W kościołach w całej Polsce będą dziś liczyć wiernych. Na msze uczęszcza jedynie co trzeci Polak

Grunt parafii w PRL. Dlaczego nie przejęło go państwo?

Po II wojnie światowej zarząd nad terenem przejęły Pracownicze Ogródki Działkowe „Wolność”. Mimo wejścia w życie ustawy z 1950 r. o przejęciu tzw. dóbr martwej ręki, nieruchomość nie przeszła na własność Skarbu Państwa. Według dokumentów przywoływanych przez Archidiecezję formalnym właścicielem nadal pozostawała parafia, choć w praktyce nie mogła swobodnie dysponować gruntem.

W latach 80. parafia uzyskała sądowe potwierdzenie swoich praw, a pod koniec dekady w księgach wieczystych większości działek jako właściciela nieruchomości wpisano parafię. Zgodnie z zawartymi w księdze informacjami, tereny te były własnością parafii.

Od ogródków działkowych do osiedla domów

Formalne uporządkowanie własności nie rozwiązało kwestii społecznych. W poprzednich dekadach wiele altan przekształcono w całoroczne domy, obok których powstawały kolejne budynki mieszkalne. Działki stały się osiedlem zamieszkanym przez setki rodzin. Co więcej, gdy w latach 70. poszerzano ul. Warszawską, władze wypłaciły odszkodowania za wyburzone zabudowania bezpośrednio mieszkańcom, a nie Kościołowi. Dziś lokatorzy wykorzystują ten fakt jako argument w sprawach o zasiedzenie.

Czytaj więcej

Sewerynik: „Święte” prawo własności. Sprawa Osiedla Maltańskiego w Poznaniu

W 1994 r. wykreślono Pracownicze Ogródki Działkowe „Wolność” z rejestru pracowniczych ogrodów działkowych, co otworzyło parafii drogę do odzyskania pełnej kontroli nad gruntem, którego była właścicielem. W 2002 r. Kościół zaproponował mieszkańcom umowy dzierżawy. Według Archidiecezji podpisano je dla przytłaczającej większości działek. Pozwoliło to parafii potwierdzić prawo własności i przerwać bieg ewentualnego zasiedzenia. Część lokatorów twierdzi jednak, że podpisało dokumenty pod presją i groźbą eksmisji, nie rozumiejąc ich skutków prawnych.

W 2004 r. Rada Miasta Poznania uchwaliła miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego „Malta”, przeznaczając 13,5 ha pod zabudowę mieszkaniową, usługi, zieleń i drogi. Samorząd wyznaczył nową funkcję dla zaniedbanego, pozbawionego pełnej kanalizacji i utwardzonych dróg osiedla, ale nie rozwiązał problemu żyjących tam od wielu dekad ludzi.

Zgoda Watykanu, eksmisje i sprzedaż gruntu

Z biegiem lat wartość gruntów położonych blisko centrum i Jeziora Maltańskiego gwałtownie wzrosła. Po pierwszych rozmowach z lat 2017–2018, w 2019 r. abp Stanisław Gądecki wystąpił do Watykanu o zgodę na sprzedaż nieruchomości. Stolica Apostolska zaakceptowała wniosek.

Według ustaleń „Gazety Wyborczej” z 2026 r. w dokumentacji przedstawiono ten obszar jako grunty rolne z kilkoma altanami i nielegalnymi budynkami do rozbiórki, przemilczając istnienie osiedla domów jednorodzinnych. Archidiecezja odpierała zarzuty, tłumacząc, że opis pochodził z wyceny rzeczoznawcy, a nie z listu arcybiskupa, lecz pełnych dokumentów dziennikarzom nie ujawniono.

Strona kościelna podkreśla, że w 2019 r. uruchomiła program pomocowy, oferując lokatorom m.in. przeprowadzkę do mieszkań komunalnych wraz z pokryciem kosztów ich remontu. Mieszkańcy odpowiadali jednak, że proponowane lokale często mają niższy standard, mniejszy metraż i nie dają poczucia trwałego bezpieczeństwa.

Czytaj więcej

Kościół, 72 miliony i grunty w Poznaniu. „Rzeczpospolita” ujawnia kulisy ugody

W grudniu 2023 r. mieszkańcy zaczęli otrzymywać pierwsze pisma dotyczące opróżnienia zajmowanych nieruchomości. W tym samym czasie rozpoczęła się ich szersza mobilizacja społeczna. W kwietniu 2024 r. formalnie zarejestrowano stowarzyszenie „Maltańskie Nasz Dom”. We wrześniu 2024 r. kościelny zarządca przystąpił do wypowiadania umów dzierżawy.

W styczniu 2026 r. sfinalizowano umowę sprzedaży gruntu spółce JHM Development z grupy Mirbud za 421,18 mln zł netto (ok. 518 mln zł brutto), która planuje tu budowę ok. 2 tys. mieszkań. 12 sierpnia 2026 r. komornik w asyście policji przeprowadził pierwszą głośną eksmisję. Kolejna miała miejsce 2 września 2026 r. i dotyczyła kobiety mieszkającej na działce nr 75 od około 30 lat. Ostatnio zarządca informował o uregulowaniu statusu 210 z 289 działek oraz udzieleniu pomocy 158 rodzinom.

Mieszkańcy Osiedla Maltańskiego czują się oszukani. Pozwy i zasiedzenie

Archidiecezja utrzymuje, że przed sprzedażą nieruchomość stanowiła prawnie własność parafii, a podejmowane przez nią działania służyły uporządkowaniu stanu prawnego i odzyskaniu możliwości dysponowania gruntem. Według Kościoła program relokacji rozpoczęto w 2019 r., początkowo finansując remonty lokali dla osób gotowych opuścić działki. W kolejnych latach system pomocy rozszerzono, a od 2025 r. obejmował on również przeprowadzki do mieszkań miejskich remontowanych na koszt zarządcy, przy współpracy z miejskim ZKZL.

Mieszkańcy krytykują działania prawników strony kościelnej, wskazując na wysokie roszczenia za bezumowne korzystanie z gruntu oraz pozwy obejmujące również osoby małoletnie. Pełnomocnik strony kościelnej tłumaczył, że przy sporządzaniu pozwów nie dysponował informacjami pozwalającymi ustalić wiek wszystkich osób korzystających z parceli. Część mieszkańców próbuje walczyć o swoje prawa w sądach, powołując się na zasiedzenie gruntu.

Dlaczego doszło do kryzysu na Osiedlu Maltańskim?

Kryzys na Osiedlu Maltańskim jest wynikiem nałożenia się kilku problemów: wieloletniego tolerowania zabudowy niezgodnej z formalnym przeznaczeniem terenu, nieuregulowanej sytuacji mieszkaniowej setek osób, sporu o skutki zawieranych umów i możliwość zasiedzenia, a także braku skutecznego rozwiązania społecznego mimo wieloletniej wiedzy władz o skali problemu.