Chatbot AI zastępujący artykuł może oznaczać licencje

To pierwsza sprawa dotycząca generatywnej sztucznej inteligencji i związana z prawem autorskim, która trafiła do TSUE, choć opinia rzecznika nie wiąże Trybunału. Sprawa zostanie rozstrzygnięta prawdopodobnie w 2027 r. Źródłem sporu w sprawie C-250/25 jest odpowiedź Google Gemini dotycząca artykułu o pomyśle umieszczenia delfinów w akwarium nad Balatonem. Według węgierskiego wydawcy Like Company zawierała ona obszerne streszczenie i fragmenty publikacji z jego portalu. Spółka zarzuciła Google, że tak wyczerpująca odpowiedź zastępowała lekturę artykułu i pozbawiła wydawcę wizyt na stronie i przychodów z reklam. Rzecznik przy tym nie przesądził o naruszeniu, pozostawiając ostateczną ocenę węgierskiemu sądowi.

– Prawo wydawcy prasowego nie chroni samych faktów przedstawionych w publikacjach prasowych, lecz jedynie konkretną formę wyrazu tych publikacji – ocenił Maciej Szpunar, rzecznik generalny TSUE.

Trening modeli a odpowiedzi dla czytelników

Like Company pozwała Google Ireland przed węgierskim sądem, domagając się ochrony praw do swoich artykułów i twierdząc, że big tech używał ich do szkolenia modeli Gemini, a od 13 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. powielał je i udostępniał użytkownikom chatbota bez zgody wydawcy.

W nagraniu towarzyszącym opinii Szpunar przypomniał, że Gemini opiera się na dużych modelach językowych wytrenowanych na obszernych zbiorach tekstów. Stosuje też technologię RAG, która pozwala pobierać informacje z sieci w czasie rzeczywistym i streszczać także najnowsze artykuły prasowe. Wydawcy kwestionują zarówno pobieranie ich bez zgody i bez wynagrodzenia, jak i zastępowanie oryginalnych publikacji odpowiedziami AI.

Pytania o trening modeli są hipotetyczne

Sąd węgierski skierował do TSUE cztery pytania prejudycjalne, ale rzecznik zaproponował uznać za niedopuszczalne dwa pytania dotyczące szkolenia modeli. – Ponieważ nie ma dowodów na to, że artykuły opublikowane przez Like Company zostały wykorzystane do szkolenia LLM Gemini, a także, ponieważ szkolenie LLM nie stanowi „korzystania w Internecie” z tych publikacji, te dwa pytania mają charakter hipotetyczny – powiedział Szpunar.

Rzecznik wskazał przy tym sytuację, kiedy uczenie modeli na chronionych treściach może być dozwolone. – Wykorzystanie utworów i innych przedmiotów chronionych prawem autorskim oraz prawami pokrewnymi w celu szkolenia LLM jest co do zasady dozwolone na mocy wyjątku dotyczącego eksploracji tekstów i danych – ocenił. Chodzi o tzw. wyjątek TDM (z ang. text and data mining) w dyrektywie DSM z 2019 r., który pozwala maszynowo analizować teksty, obrazy i inne materiały, także wtedy, gdy zawierają utwory chronione prawem autorskim.

Kiedy chatbot może naruszyć prawa wydawcy

Za fundamentalny problem, jaki został przedstawiony w pytaniach prejudycjalnych, Szpunar uznał wykorzystanie artykułów w odpowiedziach chatbota AI i uznał, że ich pobieranie i wykorzystanie może w określonych okolicznościach naruszać prawa wydawcy. Co to za okoliczności? – Po pierwsze, czy wspomniany chatbot uzyskał dostęp do przedmiotowej publikacji prasowej w sposób niezgodny z prawem, w szczególności przez obejście skutecznych środków technicznych (takich jak paywall) mających na celu ograniczenie dostępu do tej publikacji lub jej automatycznego pobierania ze stron internetowych (web scraping); po drugie, czy odpowiedź udzielona użytkownikowi ogranicza się do przekazania faktów zawartych w oryginalnej publikacji, czy też przeciwnie, ponownie wykorzystuje formę wyrazu tej publikacji w rozpoznawalny sposób, w takim stopniu, że użytkownik, czytając tę odpowiedź, jest całkowicie zwolniony z konieczności uzyskania dostępu do oryginalnej publikacji – wyjaśnił Szpunar.

Granica między streszczeniem a naruszeniem praw

W ocenie adwokat, rzecznika patentowego Moniki Witkowskiej z Kancelarii CWMiP Chimiak, Witkowska, Muczkowska, Pilecka sp.j. opinia rzecznika TSUE jest wyważona i nie pozostaje jednoznacznie korzystniejsza dla żadnej ze stron. – Dostawcy AI zyskują pomocnicze stanowisko rzecznika, że trenowanie modeli jest co do zasady objęte wyjątkiem dotyczącym eksploracji tekstów i danych, a przekazywanie faktów pozostaje dozwolone. Wydawcy zyskują natomiast uznanie, że chatbot pobierający artykuły w czasie rzeczywistym korzysta z publikacji prasowych, odrzucenie tezy o ich dorozumianej zgodzie oraz propozycję złagodzenia wymogów dowodowych – mówi „Rzeczpospolitej”.

Pytana o to, gdzie przebiega granica między dozwolonym przekazaniem przez chatbota informacji z artykułu a naruszeniem praw wydawcy, mec. Witkowska przyznała, że granica ta nie jest ostra. – Rzecznik sam przyznaje, że istnieje strefa pośrednia, wymagająca oceny w każdej sprawie. Nie stanowi zwielokrotnienia artykułu odpowiedź, która krótko relacjonuje fakty w odmiennym ujęciu albo porządkuje informacje zebrane z wielu źródeł. Naruszenie może natomiast nastąpić, gdy odpowiedź zachowuje układ, strukturę i sformułowania artykułu w takim stopniu, że czytelnik może całkowicie zrezygnować z lektury oryginału, i to mimo pewnego przeformułowania tekstu – tłumaczy ekspertka.

Dowody naruszenia i roszczenia wydawców

W jej ocenie sytuacja ta ma zasadnicze znaczenie dla roszczeń i jeżeli wydawca opiera je na treści odpowiedzi, musi wykazać, że odwzorowuje ona formę jego artykułu, a nie tylko podaje te same fakty. – Rzecznik proponuje natomiast ułatwienie w wykazaniu samego korzystania z treści: jeżeli chatbot miał do niej dostęp, a odpowiedzi są do niej zbliżone lub do niego odsyłają, korzystanie można domniemywać. Warto więc dokumentować takie odpowiedzi – zaznacza prawniczka. Dodaje też, że mocniejszą podstawę roszczeń wydawca ma wtedy, gdy chatbot obszedł paywall lub zabezpieczenie przed pobieraniem treści, gdyż do zwielokrotnienia dochodzi wówczas niezależnie od treści odpowiedzi.

Ekspertka dodaje też, że systemy AI potrzebują rzetelnych i aktualnych treści, które ktoś musi przygotować. – Opinia nie zamyka im rynku, natomiast sprzyja zawieraniu licencji z wydawcami, co uważam za najrozsądniejszy kierunek. Jeżeli Trybunał podzieli stanowisko rzecznika, ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych pozwoli wydawcom skorzystać z mediacji przed prezesem UKE i jego orzeczenia o wysokości wynagrodzenia – mówi mec. Witkowska.

Równowaga zamiast barier dla AI

W rozmowie z „Rz” radca prawny dr Zbigniew Okoń, który specjalizuje się m.in. w prawie nowych technologii, w tym dotyczącym AI, zwraca uwagę, że opinia rzecznika TSUE próbuje pogodzić ochronę praw wydawców z interesami dostawców AI. – W moim przekonaniu rzecznik stara się znaleźć właściwą równowagę, a to słowo klucz w orzecznictwie unijnym. Z pewnością nie możemy zbudować barier, które uniemożliwiłyby tworzenie rozwiązań sztucznej inteligencji w Unii Europejskiej albo znacząco je utrudniły – podkreśla mec. Okoń, tłumacząc też, że ze względu na terytorialność prawa autorskiego nadmierne bariery mogłyby postawić podmioty działające w UE w gorszej sytuacji prawnej niż dostawców z USA czy Chin.

Rozmówca „Rz” przypomina też, że wyszukiwarki internetowe przez wiele lat funkcjonowały w symbiozie z wydawcami: pokazywały treści, ale w zamian kierowały ruch na ich strony. Z czasem dostawcy zaczęli jednak zatrzymywać coraz większą część uwagi odbiorców, a podsumowania wykonywane przy użyciu AI spotęgowały ten proces. – Krótkie przedstawienie faktów z linkiem do źródła może mieścić się w granicach właściwej równowagi, natomiast jeżeli podsumowania zastępowałyby zapoznanie się z samym materiałem źródłowym, to wtedy właściwa równowaga nie jest już zachowana – zaznacza ekspert, wskazując, że istotny jest również sposób zaprojektowania danej usługi.

W tym kontekście mec. Okoń podkreśla, że faktów nie można zmonopolizować, choć nie oznacza to jednak, że parafraza automatycznie wyklucza naruszenie praw wydawcy. – Istotne jest, czy w odpowiedzi chatbota pozostają rozpoznawalne elementy chronione. Im prostszy materiał i im bliższy samemu podaniu faktów, tym mniejsze prawdopodobieństwo ochrony i rozpoznania takich elementów w odpowiedzi. Inaczej może być z bardziej złożoną publikacją, zawierającą analizę i wkład autora – podsumowuje prawnik.