RPO: niekonstytucyjny zakaz zrzeszania się prokuratorów IPN

Obecnie pracownicy i prokuratorzy pracujący w Instytucie Pamięci Narodowej nie mogą zrzeszać się w związkach zawodowych, choć prawo takie mają inni prokuratorzy i urzędnicy.

Zakaz ten wynika z ustawy o IPN. Ustawa ta najpierw (art. 11 ust. 3) stwierdza, że prezes Instytutu nie może należeć do partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności publicznej niedającej się pogodzić z godnością jego urzędu. A następnie (art. 11 ust. 6) stwierdza, że warunki te powinni też spełniać prokuratorzy i pracownicy Instytutu.

W ocenie Rzecznika Praw Obywatelskich taka regulacja jest niezgodna z Konstytucją, bo po pierwsze, wolność tworzenia i działania związków zawodowych należy do zasad ustrojowych (art. 12 Konstytucji), po drugie, Konstytucja zapewnia wolność zrzeszania się w związkach zawodowych, organizacjach społeczno-zawodowych rolników oraz w organizacjach pracodawców (art. 59 ust. 1 Konstytucji), a co więcej zakres wolności zrzeszania się w związkach zawodowych i organizacjach pracodawców oraz innych wolności związkowych może podlegać tylko takim ograniczeniom ustawowym, jakie są dopuszczalne przez wiążące Rzeczpospolitą Polską umowy międzynarodowe (art. 59 ust. 4 Konstytucji).

RPO podkreśla, że prawo zrzeszania się jest powszechnie uznanym standardem i tylko w nielicznych przypadkach ustawodawca może wprowadzić odstępstwa od niego. Tymczasem zakaz przynależności do związku zawodowego wynika w ustawie o IPN z samego faktu statusu pracownika lub prokuratora IPN. - Tłumaczenie, że osoby te wykonują czynności wysoce poufne, nie jest do zaakceptowania – uważa Rzecznik. - Przecież praca każdego prokuratora, urzędnika państwowego czy też pracownika służby cywilnej zawsze łączy się z poufnością. A jednak wszyscy oni mogą zrzeszać się w związkach zawodowych – dodaje.

Adam Bodnar zwraca uwagę, że wyłączenie pracowników i prokuratorów IPN zostało co prawda uczynione w ustawie (spełnia więc wymóg formalny przewidziany w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP), nie spełnia jednak wymogów materialnych. - Nie ma związku między pozbawieniem tej kategorii pracowników wolności zrzeszania się a koniecznością ochrony takich wartości jak ochrona środowiska, zdrowie, moralność publiczna albo wolności i prawa innych osób – wskazuje RPO. Również klauzula bezpieczeństwa lub porządku publicznego – w ocenie Rzecznika Praw Obywatelskich – nie uzasadniała w tym przypadku wykluczenia wskazanych podmiotów z korzystania z wolności zrzeszania się w związkach zawodowych. Zdaniem Rzecznika, ustawodawca, mając świadomość różnorodności zadań realizowanych przez IPN, nie podjął nawet próby oceny, w jakiej relacji do wolności związkowych pozostaje treść owych poszczególnych zadań wykonywanych przez pracowników i prokuratorów IPN. Dlatego w opinii RPO należy uznać, że wyłączenie to ma charakter arbitralny.