16 grudnia 1922 r. w warszawskiej Zachęcie świeżo wybrany prezydent II Rzeczypospolitej Gabriel Narutowicz został zastrzelony przez Eligiusza Niewiadomskiego, malarza i krytyka sztuki, prawicowca przekonanego, że w imię „ratowania ojczyzny” ma prawo do zabicia prezydenta wybranego również głosami „niepolskiej mniejszości”.
„Wiedziałem, że to zbrodnia. Ale wiedziałem też, że to obowiązek” – zeznał przed sądem Niewiadomski.
Proces Niewiadomskiego w Teatrze Powszechnym: rekonstrukcja procesu zabójcy Narutowicza
Spektakl Bartosza Szydłowskiego jest teatralną rekonstrukcją procesu zabójcy prezydenta Narutowicza.
– Proces Niewiadomskiego odbywał się jednocześnie na sali sądowej i na łamach gazet. Dziś powiedzielibyśmy, że był wydarzeniem medialnym – mówi Bartosz Szydłowski. – Podczas spektaklu przyglądamy się nie tylko zbrodni, do jakiej doszło ponad sto lat temu, ale również temu, w jaki sposób media kształtują zbiorowe emocje. Jak budują bohaterów i antybohaterów oraz gdzie przebiega granica między relacjonowaniem rzeczywistości a jej kreowaniem.
Czytaj więcej
„Rzeczpospolita” uzyskała komentarz Urzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego do ujawnionej przez nas uchwały zarządu zakazującej Krzysztof...
Scenariusz spektaklu powstał na podstawie dokumentu sądowego „Proces Eligjusza Niewiadomskiego. O zamach na życie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Gabryela Narutowicza w dniu 16 grudnia 1922 r. Odbyty w Sądzie Okręgowym w Warszawie dnia 30 grudnia 1922 r.” w opracowaniu Stanisława Kijeńskiego z 1923 r. Adaptacji dokonał Łukasz Drewniak.
W roli Eligiusza Niewiadomskiego, malarza-endeka, który zamordował w Zachęcie świeżo wybranego prezydenta II RP, można wciąż pamiętać rozedrganego Marka Walczewskiego z filmu Jerzego Kawalerowicza. Teraz Krzysztof Zarzecki gra mordercę. Serwuje oderwaną od faktów, niemającą żadnego merytorycznego znaczenia litanię obsesji, opartą na endeckich paranojach.
Zamach miał być wymierzony w Józefa Piłsudskiego, który według Niewiadomskiego był winny całemu złu odrodzonej II Rzeczypospolitej (trochę przypomina to „winę Tuska” z piosenki Wojciecha Młynarskiego). Fanatyk, który dał sobie prawo do zabicia drugiego człowieka, nie chciał dla siebie dożywocia, lecz kary śmierci.
Proces Niewiadomskiego odbywał się jednocześnie na sali sądowej i na łamach gazet. Dziś powiedzielibyśmy, że był wydarzeniem medialnym – mówi Bartosz Szydłowski. – Podczas spektaklu przyglądamy się nie tylko zbrodni do jakiej doszło ponad sto lat temu, ale również temu, w jaki sposób media kształtują zbiorowe emocje. Jak budują bohaterów i antybohaterów oraz gdzie przebiega granica między relacjonowaniem rzeczywistości a jej kreowaniem
Po zeznaniach świadków, w tym prezesa i wiceprezesa Zachęty oraz sekretarza Narutowicza, następuje wystąpienie prokuratora-oskarżyciela oraz pełnomocnika osieroconych dzieci Gabriela Narutowicza.
To miażdżąca Niewiadomskiego oracja. Padają informacje zaprzeczające propagandowym kłamstwom endeka o stagnacji w kraju. Przeczą temu liczby i wartości procentowe przedstawione w zestawieniu danych: świadczą one o rozwoju kraju. Podważają argumenty demagogów i populistów.
Fanatyzm i kult zabójcy w spektaklu o Niewiadomskim: finał, pogrzeb i wiersz Tuwima
W krakowskiej wersji poruszająca była scena finałowa. Łączyła wspomnienie pogrzebu Niewiadomskiego i mowę pożegnalną jego żony, zaś opętańcze rejwy uczestników konduktu przed przebóstwionym portretem mordercy kreowały go na prawicowego męczennika-świętego.
W Krakowie oglądaliśmy paroksyzmy fanatyzmu, niczym nieuzasadnionej martyrologii, fascynacji śmiercią i pogardy dla życia ze strony zwolenników innych wartości. Nie brakowało aury festynu – serwowano piwo marki „Niewiadomski”.
Czytaj więcej
„Mątwy. Przemilczany rozdział Trylogii” Witolda Beresia ożywia bohaterów Sienkiewicza i pominiętą przez niego historię wojny domowej, byśmy oprzyto...
Pointa należała do Andrzeja Seweryna, który na nagraniu wideo zrealizowanym w Zachęcie przypomina wiersz Juliana Tuwima „Pogrzeb prezydenta Narutowicza” z frazami „Krzyż mieliście na piersi, / a browninga w kieszeni./ Z Bogiem byli w sojuszu, a z mordercą w pakcie”.
Dokumentalne zdjęcia półnagiego Narutowicza z prosektorium obrazowały, czym kończy się fanatyzm – bez względu na jego odcienie i barwy, pod każdą szerokością geograficzną.
Wrześniowy pokaz na placu Szczepańskim w Krakowie obejrzało 2 tysiące widzów. Warszawska premiera ma inne tło. Tworzą je konflikt i demonstracje wokół Trybunału Konstytucyjnego, Marsz Niepodległości oraz terrorystyczny zamach w Krakowie.
