Stanisław Gurgul: O dwóch ciekawych transakcjach sprzedaży nieruchomości Kościoła

W obowiązującym w Polsce porządku prawnym wyróżnia się takie kościoły i związki wyznaniowe, których stosunki z państwem mają charakter bilateralny/dwustronny, kształtowany odrębnymi ustawami, inne kościoły i związki wyznaniowe, których pozycję prawną reguluje – w sposób zbiorczy – ustawa z 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (jedn. tekst: Dz. z 2005 r. Nr 231, poz. 1965 ze zm.). Wśród kategorii wspólnot/podmiotów konfesyjnych wskazanych pod a) szczególną pozycję instytucjonalną ma Kościół Katolicki ze względu na to, że jego status prawny uregulowała najpierw ustawa z 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w RP (jedn. tekst: Dz.U. z 2019 r., poz. 1347), a następnie Konkordat między Stolicą Apostolską a RP z 28 lipca 1993 r. (dalej: Konkordat), którego dokumenty ratyfikacyjne wymienione zostały w Watykanie 25 maja 1998 r. (Dz.U. z 1998 r. Nr 51, poz. 318). W wyniku tej czynności postanowienia zawarte w przedmiotowym Konkordacie uzyskały wyższy walor normatywny niż przepisy „zwykłej” ustawy (wniosek z przepisów art. 89 ust. 1 pkt 5 i art. 189 pkt 2 Konstytucji RP; podobnie wyrok TK z 2 grudnia 2009 r., U 10/07, OTK-A 2009, Nr 11, poz. 163, pkt V.5).

Co jest osobą prawną

Osobą prawną Kościoła o zasięgu ogólnopolskim jest Konferencja Episkopatu Polski. Są też nimi terytorialne jednostki organizacyjne Kościoła: metropolie; archidiecezje; diecezje; administratury apostolskie; parafie. Inne jednostki organizacyjne Kościoła mogą uzyskać osobowość prawną w drodze rozporządzenia Ministra–Kierownika Urzędu do Spraw Wyznań.

Czytaj więcej

Nieruchomości

Archidiecezja przejęła dawny kościół za złotówkę. Chce sprzedać za 2,5 mln zł

Archidiecezja Wrocławska wystawiła na sprzedaż Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Brzegu...

Art. 4 Konkordatu stanowi, że RP uznaje osobowość prawną Kościoła Katolickiego jak również osobowość prawną wszystkich instytucji kościelnych terytorialnych i personalnych, które ją uzyskały na podstawie przepisów prawa kanonicznego. Władza kościelna dokonuje stosownego powiadomienia kompetentnych organów państwowych. Inne instytucje kościelne mogą na wniosek władzy kościelnej uzyskać osobowość prawną na podstawie prawa polskiego.

Dodajmy, że Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 r. (CIC) w kanonie 113 § 1 używa wprawdzie wyrażenia „Kościół Katolicki i Stolica Apostolska są osobami moralnymi z samego ustanowienia Bożego”, frazę tę jednak należy uznać za podniosłą figurę retoryczną stanowiącą w gruncie rzeczy, że Kościół Katolicki występuje w obrocie jako osoba prawna.

Problematykę wzorcowo ilustrują dwie charakterystyczne sprawy, w których kościelne osoby prawne dokonały zbycia/alienacji należących do nich nieruchomości na rzecz osób fizycznych.

Piotr P. i Artur P. wnosili o odłączenie z księgi wieczystej, prowadzonej przez Sąd Rejonowy w K. dla nieruchomości położonej w W., działki geodezyjnej o powierzchni 21,86 ha, założenie dla niej nowej księgi wieczystej i wpis na ich rzecz prawa współwłasności w równych częściach, przy czym wyjaśnili, że owo prawo współwłasności nabyli od kościelnej osoby prawnej noszącej miano Towarzystwa Pomocy dla Bezdomnych im. Brata Alberta z siedzibą w K., na podstawie umowy sprzedaży zawartej w formie aktu notarialnego w dniu 17 grudnia 2007 r.

Co jest źródłem prawa

Postanowieniem z dnia 18 marca 2008 r. Sąd Rejonowy w K. oddalił przedmiotowy wniosek, a na uzasadnienie tego rozstrzygnięcia przytoczył – w skrócie – co następuje: „Prawo kanoniczne nie należy wprawdzie do źródeł prawa, niemniej w art. 5 konkordatu między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską, podpisanego w Warszawie dnia 28 lipca 1993 r., Państwo zapewniło Kościołowi Katolickiemu, bez względu na obrządek, swobodne i publiczne pełnienie jego misji, łącznie z wykonywaniem jurysdykcji oraz zarządzaniem i administrowaniem jego sprawami na podstawie prawa kanonicznego. Przy zbywaniu dóbr kościelnych powinny być zatem zachowane nie tylko przepisy prawa polskiego lecz także przepisy prawa kanonicznego. Z dniem 20 lutego 2007 r. wszedł w życie dekret wydany przez Konferencję Episkopatu w dniach 18–19 października 2006 r., określający sumę minimalną (100 000 euro) oraz maksymalną (1 000 000 euro) alienacji, przy której potrzebna jest zgoda właściwego organu kościoła. W umowie z dnia 17 grudnia 2007 r. uczestnicy postępowania alienowali dobra kościelne o wartości przewyższającej minimalną kwotę, wobec czego wymagana była zgoda właściwego organu, którym w tym wypadku – ze względu na przekroczenie także sumy maksymalnej – była Stolica Apostolska”.

Sąd Najwyższy, odpowiadając Sądowi Okręgowemu w K., uchwalił, że „sprzedaż nieruchomości przez kościelną osobę prawną osobie świeckiej, bez wymaganego w prawie kanonicznym zezwolenia właściwej władzy kościelnej, stanowi czynność prawną niezupełną (art. 63 KC)”.

Sprawą o szczególnie bogatej treści jurydycznej jest alienacja nieruchomości kościelnej dokonana przez tzw. Parafię Wojskową w W. na rzecz Mateusza M. Nieruchomość ta, obejmująca dwie działki geodezyjne o łącznej powierzchni 14,99 ha, pierwotnie stanowiła własność Skarbu Państwa, własnością natomiast wskazanej Parafii stała się w 1999 r. W tym też czasie wartość przedmiotowej nieruchomości, mającej w całości charakter rolniczy, wynosiła 3 891 934 zł (tak opinia biegłego sądowego sporządzona w odnośnym postępowaniu na wniosek prokuratora). Umowa sprzedaży tej nieruchomości, zawarta przez strony 2 września 2002 r., przewidywała zapłatę jej ceny w wysokości zaledwie 700 000 zł, co rodzi poważne podejrzenie, że była to cena pozorna.

W dalszym toku zdarzeń małżonkowie M. dokonali zniesienia wiążącej ich ustawowej wspólności majątkowej (zob. co do tego art. 47 § 1 KRO), przy czym postanowili, że wyłącznym właścicielem nieruchomości nabytej przez nich w 2002 r. staje się Iwona M. 20 sierpnia 2021 r. sprzedała ona opisywaną nieruchomość pewnej spółce handlowej za cenę 14 900 000 zł (co ciekawe, notariusz nie przesłał „wypisu” tej umowy, w nakazanym 7-dniowym terminie, do gminy miejsca położenia nieruchomości, czym naraził się na odpowiedzialność dyscyplinarną przewidzianą w przepisach Prawa o notariacie (jedn. tekst: Dz.U. z 2019 r., poz. 540 ze zm.).

Stosownie do postanowienia zawartego w kan. 1255 CIC: „Kościół powszechny oraz Stolica Apostolska, Kościoły partykularne oraz jakakolwiek inna osoba prawna, publiczna lub prywatna, są podmiotami zdolnymi do nabywania, posiadania, zarządzania oraz alienowania dóbr doczesnych, zgodnie z prawem” (warto tu jednocześnie spostrzec, że taką samą treściowo regułę wyrażają przepisy art. 52 Kościół oraz art. 23 Konkordatu). Z dalszych postanowień CIC dotyczących zbywania/alienacji „dóbr doczesnych” Kościoła wynika, że: 1) „Dla dokonania ważnej alienacji dóbr stanowiących stały prawnie nabyty majątek publicznej osoby prawnej, których wartość przekracza określoną w prawie sumę, wymagane jest zezwolenie kompetentnej władzy, zgodnie z przepisami prawa” (kan. 1291), 2) „[…] gdy wartość dóbr, których alienacja jest zamierzona, mieści się w ramach między najniższą i największą sumą, określoną dla własnego kraju przez Konferencję Episkopatu, kompetentną władzę, jeśli idzie o osoby prawne nie podlegające biskupowi diecezjalnemu, ustalają własne statuty. W innym razie kompetentną władzą jest biskup diecezjalny, za zgodą Rady do spraw ekonomicznych i kolegium konsultorów, jak również zainteresowanych osób” (kan. 1292 § 1 zdanie pierwsze i drugie), 3) „Jeżeli natomiast chodzi o rzeczy, których wartość przekracza najwyższą sumę, lub chodzi o rzeczy darowane Kościołowi na podstawie ślubu, a także o rzeczy kosztowne z racji artystycznych lub historycznych, do ważności alienacji potrzebne jest ponadto zezwolenie Stolicy Świętej” (kan. 1292 § 2), 4) „Dla dokonania alienacji, której wartość przekracza najniższą określoną sumę, wymaga się ponadto: […] 2. oceny rzeczy alienowanej, dokonanej na piśmie przez rzeczoznawców” (kan. 1293 § 1), 5) „Z reguły nie powinno się alienować rzeczy za niższą sumę od określonej w ocenie” (kan. 1294 § 1).

Wykonując nakaz wyrażony w treści kan. 1292 § 1, Konferencja Episkopatu Polski na posiedzeniu plenarnym w dniach 16–18 czerwca 1995 r. określiła a) 100 000 dolarów USA jako najniższą sumę wartości alienowanego dobra, przy której „wymagane jest zezwolenie kompetentnej władzy”, b) 500 000 dolarów USA jako najwyższą sumę wartości alienowanego dobra, przy której „potrzebne jest ponadto zezwolenie Stolicy Świętej”. Druga z tych sum z dniem 20 lutego 2007 r. została podwyższona do wysokości 1 000 000 euro, a z dniem 19 kwietnia 2021 r. – do wysokości 1 700 000 euro (tak dekrety Konferencji Episkopatu Polski z 19 października 2006 r. i z 11 marca 2021 r., zatwierdzone następnie w dniach 5 grudnia 2006 r. i 23 marca 2021 r. przez Kongregację do Spraw Biskupów, stanowiącą organ Stolicy Apostolskiej, w drodze tzw. recognitio).

Stosunek norm polskiego prawa państwowego do norm uniwersalnego prawa kanonicznego stał się przedmiotem wielu wypowiedzi, mniej licznych w orzecznictwie, bogatych natomiast w doktrynie. Kluczowe znaczenie ma tu niewątpliwie, ze względu na konstytucyjną rangę autora wypowiedzi, uzasadnienie opracowania uchwały Sądu Najwyższego z 19 grudnia 2008 r., III CZP/08 (OSNC 2009, Nr 7–8, poz. 115). Uzasadnienie to in merito głosi jak następuje:

„[…] Nie ulega wątpliwości, że normy prawa kanonicznego dotyczące alienacji dóbr kościelnych mają moc obowiązującą jedynie w porządku kościelnym, ich bowiem skuteczność w państwowym porządku prawnym jest uzależniona od uznania przez państwo. Wynika to z art. 25 ust. 3 Konstytucji, według którego stosunki między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi są kształtowane na zasadach poszanowania ich autonomii oraz wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie. O tym, czy – i ewentualnie w jakim zakresie – nieważność kanoniczna lub jej przyczyny mogą wpływać na cywilnoprawną skuteczność czynności prawnej, przesądza ostatecznie prawo państwowe.

Czas na wnioski

Wniosek taki wypływa też z art. 23 Konkordatu, według którego kościelne osoby prawne mogą zgodnie z przepisami polskiego prawa nabywać, posiadać, użytkować i zbywać mienie nieruchome i ruchome oraz nabywać i zbywać prawa majątkowe. Przytoczone rozważania dają podstawę do wniosku, że sprzedaż nieruchomości przez kościelną osobę prawną osobie świeckiej, bez wymaganego w prawie kanonicznym zezwolenia właściwej władzy kościelnej, stanowi czynność prawną niezupełną, co znaczy, że w razie potwierdzenia staje się niewadliwą i w pełni skuteczną, a w razie odmowy potwierdzenia – bezwzględnie nieważną”.

Uważam, że normy prawa kanonicznego dotyczące trybu alienowania nieruchomości kościelnych (kan. 1291 i kan. 1292 § 1–3 CIC) zostały uwewnętrznione (scil., inkorporowane) w polskim porządku prawnym mocą przepisów art. 2 i art. 52 ustawy o stosunku państa do Kościoła oraz art. 1 i art. 23 Konkordatu, których połączenie (łac. coniunctio) wskazuje wyraźnie na wolę państwa polskiego respektowania niezależności/autonomii Kościoła Katolickiego w sferze zarządzania jego sprawami majątkowymi.